દાવોસ ભ્રમણા

ખિસ્સામાં અબજો રૂપિયા હોય એટલે માણસ બુદ્ધિશાળી જ હોય, એ માન્યતા સાવ પોકળ છે. સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડના દાવોસ શહેરમાં દર વર્ષે દુનિયાભરના અબજોપતિઓ અને નેતાઓ ભેગા થાય છે. તેઓ ગરીબી, આબોહવા અને યુદ્ધો પર ગંભીર ભાષણો આપે છે. સામાન્ય દુનિયા માની લે છે કે આ ધનિકો પાસે પૃથ્વીના બધા પ્રશ્નોના ઉકેલ છે. આ જ જાળ છે. અત્યંત ધનવાન કે સત્તાવાન હોવું અને જગતનું ડહાપણ હોવું, એ બે સાવ જુદી બાબતો છે. એક ક્ષેત્રમાં અઢળક સંપત્તિ કમાઈ લેવાથી તમામ ક્ષેત્રનું બ્રહ્મજ્ઞાન મળી જતું નથી.

આ વિચારને 'દાવોસ ફેલેસી' નામ પત્રકાર સાયમન કુપરે ફાઇનાન્શિયલ ટાઇમ્સના એક લેખમાં આપ્યું હતું. તેમણે જોયું કે વૈશ્વિક મંચો પર ધનિકો પોતાના વ્યાપાર સિવાયના ગહન મુદ્દાઓ પર સાવ પાંખા વિચારો રજૂ કરે છે, છતાં ભીડ તેમને તાળીઓથી વધાવે છે. આપણે સફળતા અને બૌદ્ધિક શ્રેષ્ઠતા વચ્ચેનું અંતર ભૂલી જઈએ છીએ. શેરબજારના આંકડા ઊંચા જાય એટલે મગજની ક્ષમતા આપોઆપ વધી નથી જતી. બેંક બેલેન્સ વ્યક્તિનું વજન વધારે છે, એની બુદ્ધિની ગુણવત્તા નહીં.

આ ભ્રમણા સમાજને ભારે નુકસાન કરે છે. જ્યારે આપણે ધનિકોને તત્ત્વચિંતક માની બેસીએ છીએ, ત્યારે તેમના સાવ સામાન્ય વિચારો પણ નીતિ બની જાય છે. કંપની ચલાવવાની આવડત અલગ છે અને સમાજ કે દેશને સમજવાની દ્રષ્ટિ તદ્દન અલગ છે. કોઈ સોફ્ટવેર વેચીને અબજોપતિ બન્યો હોય, તો તેનો અર્થ એ નથી કે તેને શિક્ષણ કે આરોગ્ય વ્યવસ્થાની પણ ઊંડી ખબર છે. ધનવાન હોવું એ માત્ર એક આર્થિક હકીકત છે, એ કોઈ બૌદ્ધિક સર્ટિફિકેટ નથી.

આપણા સમાજમાં પણ આ રોગ ઊંડો છે. ન્યૂ જર્સી કે લંડનમાં ચાર મોટેલ કે સુપરમાર્કેટ વસાવી લીધા પછી પંકજભાઈ વતનના ગામડે આવે છે. આખો પરિવાર અને જ્ઞાતિ તેમને હાથ જોડીને સાંભળે છે. લગ્ન કોની સાથે કરવા, ગામની શાળા કેવી રીતે ચલાવવી કે સ્થાનિક રાજકારણમાં કોને મત આપવો, આ બધા વિષયો પર પંકજભાઈ ભારેખમ સલાહો વહેંચે છે. લોકો માને છે કે ડોલર કમાયા એટલે ભાઈ પાસે અખૂટ અક્કલ હશે. વાસ્તવમાં તેમને સ્થાનિક જીવનની કોઈ સમજ હોતી નથી. ચલણ મોટું હોવાથી વિચાર મોટો નથી થઈ જતો.

જેની પાસે ધન છે એને સાંભળવો સારો લાગે, પણ એની પાસેથી ડહાપણની અપેક્ષા રાખવી એ આપણી મૂર્ખામી છે.