સામસામા બળોનો પ્રભાવ

દુનિયામાં કોઈ પણ પ્રવાહ એકતરફી ચાલતો નથી. જ્યારે એક બળ ધક્કો મારે છે, ત્યારે તેની સામે બીજું અદૃશ્ય બળ ઊભું થઈ જાય છે. સિસ્ટમ્સ થિયરી અને સમાજશાસ્ત્રમાં આને સામસામા બળોનો પ્રભાવ કહે છે. એક પરિબળ કોઈ પરિસ્થિતિને એક દિશામાં ખેંચે છે, પણ તરત જ તેની વિરુદ્ધ દિશામાં કામ કરતા બીજા પરિબળો જાગી જાય છે. પરિણામે, ધારેલું પરિણામ આવતું નથી અથવા આખી વ્યવસ્થા એક નવા સંતુલન પર અટકી જાય છે.

આ વિચાર કોઈ એક ખાસ લેખકે રાતોરાત ઘડી કાઢ્યો નથી. અર્થશાસ્ત્ર અને નીતિશાસ્ત્રના અભ્યાસમાંથી આ સમજ ધીમે ધીમે વિકસી છે. જ્યારે પણ કોઈ નીતિ ઘડાય છે ત્યારે માણસો માની લે છે કે સીધો રસ્તો જ ચાલશે. પરંતુ જિંદગી ગણિતના સીધા સમીકરણ જેવી નથી. તમે એક જગ્યાએ નિયમ બદલો, એટલે લોકો પોતાનો સ્વાર્થ બચાવવા માટે સામે નવો પેંતરો શોધે છે. પ્રત્યેક મૂળ અસર સામે એક પ્રતિકૂળ દબાણ આપોઆપ પેદા થાય છે.

આ નિયમ સમજવો કેમ જરૂરી છે? કારણ કે મોટાભાગના નેતાઓ અને મેનેજરો માત્ર પહેલા પગલાંનો વિચાર કરે છે. તેઓ ભૂલી જાય છે કે સિસ્ટમ જડ નથી, જીવંત છે. જો તમે ઓફિસમાં વહેલા આવવા માટે કડક કાયદો કરશો, તો કર્મચારીઓ વહેલા તો આવશે પણ ટેબલ પર બેસીને સમય બગાડશે. મૂળ દબાણ સામે કામચોરીનું સામો પ્રભાવ ઊભો થઈ ગયો. જ્યાં સુધી તમે આ વિરોધી પ્રવાહોને ઓળખતા નથી, ત્યાં સુધી તમારો દરેક સુધારો છેવટે નિષ્ફળ જશે.

આપણું ક્રિકેટ જુઓ. જ્યારે ટી૨૦ લીગમાં બેટ્સમેનોએ બેફામ છગ્ગા મારવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે સૌને લાગ્યું કે બોલરો ખતમ થઈ જશે. બેટ જાડાં થયાં અને પીચો સપાટ બની. પણ રમત ત્યાં જ ન અટકી. બોલરોએ તરત જ ધીમા બાઉન્સર, વાઇડ યોર્કર અને નકલ બોલ શોધ્યા. બેટિંગના આક્રમણ સામે બોલિંગની ચાલાકીનું સામો પ્રભાવ ઊભો થયો. પરિણામ એ આવ્યું કે રમતમાં ફરીથી સંતુલન આવી ગયું. કોઈ એક પક્ષ કાયમ માટે જીતી શકતો નથી.

કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં બદલાવ લાવવો હોય તો પહેલું પગલું સહેલું છે. અસલી મુશ્કેલી એ છે કે તમારા નિર્ણયથી સામે કયા પરિબળો સળવળશે, તેનો અંદાજ લગાવવો. જે વ્યક્તિ સામેથી આવતા આ અદૃશ્ય પ્રવાહોને ગણતરીમાં નથી લેતી, તેને વાસ્તવિકતા જમીનદોસ્ત કરી દે છે.

તમે સિસ્ટમને ધક્કો મારો ત્યારે તૈયાર રહેજો, સિસ્ટમ ક્યારેય ચૂપચાપ તમારો તમાચો સહન કરતી નથી.