બનાવટી બહાદુરી

બહાદુરી અને દેખાડા વચ્ચે પાતળી ભેદરેખા છે. બનાવટી બહાદુરી એટલે એવો ખોટો પરાક્રમભાવ, જેમાં વાસ્તવિક જોખમ શૂન્ય હોય. માણસ ત્યારે જ ગર્જના કરે જ્યારે આસપાસ ભીડ પોતાના પક્ષની હોય. નુકસાન થવાની સહેજ પણ શક્યતા ન હોય ત્યારે અવાજ ઊંચો કરવો એ હિંમત નથી, નરી સગવડ છે. આ શબ્દ કયા લેખકે પહેલી વાર વાપર્યો તેની ચોક્કસ નોંધ મળતી નથી, પરંતુ નૈતિક શાસ્ત્ર અને નેતૃત્વના પુસ્તકોમાં આ દંભી વીરતાને સચોટ રીતે ઉઘાડી પાડવામાં આવી છે.

ખરી હિંમત મોંઘી હોય છે. તેમાં વ્યક્તિગત નુકસાન, સંબંધો તૂટવાનો ડર કે કારકિર્દી જોખમાવાનું સત્ય છુપાયેલું હોય છે. બનાવટી બહાદુરી હંમેશાં સલામત મંચ શોધે છે. કોઈ શક્તિશાળી માણસ સત્તા ગુમાવે પછી જ તેની સામે બોલવું, કે ટોળામાં ઊભા રહીને એકલા માણસ પર ત્રાટકવું, એ બનાવટી સાહસનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. આ એક પ્રકારનો માનસિક નશો છે, જે માણસને અંદરથી કાયર હોવા છતાં વીર હોવાનો સંતોષ આપે છે.

આપણી સરકારી કે ટ્રસ્ટની હોસ્પિટલોમાં આ દ્રશ્ય વારંવાર જોવા મળે છે. કોઈ દર્દીનું કમનસીબ મૃત્યુ થાય ત્યારે અચાનક વીસેક સગાંઓનું ટોળું ભેગું થઈ જાય. તેમાંથી એક સ્વજન અચાનક વીરપુરુષ બનીને આઈસીયુના કાચ ફોડે, ડ્યૂટી પર ઊભેલા વીસ-બાવીસ વર્ષના યુવાન જુનિયર રેસિડેન્ટ ડૉક્ટરનો કોલર પકડે અને કેમેરા સામે છાતી કૂટે. આ સાચો આક્રોશ નથી, બનાવટી બહાદુરી છે. કારણ કે આ જ સજ્જન હોસ્પિટલના પ્રભાવશાળી ટ્રસ્ટી કે ખાતાના મોટા સાહેબ સામે નજર મિલાવીને પ્રશ્ન પૂછવાની તાકાત નથી ધરાવતા. જે સામો હાથ ઉપાડી નથી શકતો, તેની સામે જ સિંહ થવું એ આ રોગનું લક્ષણ છે.

આપણે સમાજમાં આવા સસ્તા હીરોથી ઘેરાયેલા છીએ. સોશિયલ મીડિયા પર અનામી પ્રોફાઇલ પાછળ બેસીને સરકાર કે સેલિબ્રિટીને ગાળો ભાંડવી એ પણ આ જ કાયરતાનું નવું રૂપ છે. સાચું સાહસ ક્યારેય તાળીઓ કે લાઈક્સની અપેક્ષા રાખતું નથી. જ્યારે હારવાની પૂરી શક્યતા હોય અને એકલા ઊભા રહેવાનું હોય, ત્યારે જે અડગ રહે તે જ અસલ મર્દ છે.

જે લડાઈમાં હારવાનું જોખમ જ ન હોય, તેને જીતી બતાવવી એ પરાક્રમ નથી પણ પ્રહસન છે.