જ્ઞાનાત્મક ભારનો સિદ્ધાંત

માનવ મગજ અસીમ નથી. વિચારવાની અને માહિતી પચાવવાની આપણી ક્ષમતાની એક ચોક્કસ હદ હોય છે. જેને વિજ્ઞાન 'વર્કિંગ મેમરી' કહે છે, તે આપણા ટેબલ જેવી છે. ટેબલ પર એક સાથે ચાર ફાઇલ મુકાય ત્યાં સુધી બધું બરાબર ચાલે. પણ જો તેના પર ચાલીસ ચોપડા ખડકી દો, તો કશું જ કામ નહીં થાય. આ સરળ હકીકતને શિક્ષણશાસ્ત્રમાં 'કોગ્નિટિવ લોડ થિયરી' કહેવામાં આવે છે. ૧૯૮૦ના દાયકામાં ઓસ્ટ્રેલિયન મનોવૈજ્ઞાનિક જ્હોન સ્વેલરે આ વિચાર દુનિયા સામે મૂક્યો હતો. તેમનો તર્ક સીધો હતો: માણસ ત્યારે જ શીખી શકે કે નિર્ણય લઈ શકે, જ્યારે તેના મગજ પર વધારાનો અર્થહીન ભાર ન હોય.

સ્વેલરે આ ભારને ત્રણ ભાગમાં વહેંચ્યો. પહેલો, વિષયનો પોતાનો કુદરતી ભાર—ગણિત શીખવું એ વાર્તા વાંચવા કરતાં અઘરું જ રહેવાનું. બીજો, માહિતી રજૂ કરવાની ખોટી રીતથી ઊભો થતો નકામો ભાર. અને ત્રીજો, તે સાચો ભાર જે મગજ નવી સમજણ કે કાયમી જ્ઞાન બાંધવા માટે વાપરે છે. મોટા ભાગની વ્યવસ્થાઓ બીજા પ્રકારનો કચરો એટલો બધો ઠાલવે છે કે માણસની નિર્ણયશક્તિ જ જામ થઈ જાય છે. ફોર્મની લાંબી લપ, અટપટી ભાષા અને અરાજકતા મગજને થકવી નાખે છે.

આપણા ગ્રામીણ અર્થતંત્રમાં આ રોગ છાશવારે દેખાય છે. ધારો કે એક નાનો ખેડૂત એપીએમસી માર્કેટયાર્ડમાં જીરું વેચવા જાય છે. ત્યાં પહોંચતા જ તેના પર માહિતીનો હુમલો થાય છે. દલાલની ઝડપી બોલી, વજનકાંટા પર ચાલતી ઉતાવળ, હરાજીના અલગ-અલગ દર, કાપલીઓ અને પરચીઓનો ઢગલો. ખેડૂત ગણતરીમાં કાચો નથી, પણ આ બધી અફરાતફરી તેના મગજની વર્કિંગ મેમરી પર અસહ્ય ભાર નાખે છે. કયો ભાવ સાચો અને કયો ખોટો તે વિચારવાની જગ્યા જ બચતી નથી. પરિણામે તે સાચો ભાવ મેળવવાને બદલે જે પહેલો સોદો સામે આવે તેમાં હા પાડી દે છે.

સહકારી ડેરીઓએ આ સિદ્ધાંતને સાહજિક રીતે ઉકેલી બતાવ્યો છે. દૂધ જમા કરાવવા આવતા પશુપાલકને તેઓ લાંબી ગણતરીઓમાં નથી ગૂંચવતા. મશીનમાં દૂધ નખાય, સેકન્ડોમાં ફેટ મપાય અને સ્ક્રીન પર સીધા રૂપિયા દેખાય. મગજ પરનો બિનજરૂરી બોજ હટી ગયો એટલે સિસ્ટમ પારદર્શક બની ગઈ. જ્યારે પણ સિસ્ટમ અટપટી બને છે, ત્યારે સામાન્ય માણસ મૂરખ નથી હોતો, માત્ર તેના મગજ પર ક્ષમતા કરતાં વધુ ભાર લાદી દેવામાં આવ્યો હોય છે.

માણસ સમજતો નથી એવું નથી હોતું; ઘણીવાર તમે તેને સમજવા જેવી જગ્યા જ બાકી રાખતા નથી.