લિવ-ઇન અસર

લગ્ન પહેલાં સાથે રહીને એકબીજાને ચકાસી લઈએ તો ભવિષ્યમાં ડિવોર્સ થવાની શક્યતા ઘટી જાય, એવો પશ્ચિમી તર્ક બહુ લોકપ્રિય છે. પણ સમાજશાસ્ત્રના આંકડા સાવ ઊલટી હકીકત બતાવે છે. જે યુગલો લગ્ન પહેલાં લિવ-ઇનમાં રહે છે, તેમના લગ્નજીવન તૂટવાની શક્યતા સીધા લગ્ન કરનારા કરતાં વધુ હોય છે. આ વિરોધાભાસી વાસ્તવિકતાને સમાજશાસ્ત્રમાં 'કોહેબિટેશન ઇફેક્ટ' કહે છે. ઉપરછલ્લી રીતે આ વાત ગળે ન ઊતરે, પણ માનવ મનની રચના જ એવી છે.

આ વિચાર અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિકો સ્કોટ સ્ટેનલી અને ગેલિના રોહડ્ઝના સંશોધનો દ્વારા ચર્ચામાં આવ્યો. એમણે એક સીધો ભેદ સમજાવ્યો: સરકી જવું અને નિર્ણય લેવો. મોટા ભાગના લોકો સ્પષ્ટ સંકલ્પ સાથે સાથે રહેવા નથી આવતા. તેઓ સગવડ ખાતર ધીમે રહીને એક ઘરમાં ગોઠવાઈ જાય છે. ઘરનું ભાડું અડધું થાય, વાસણ એક જ વાર ધોવા પડે, રોજ રાત્રે મળવાનો રિક્ષાભાડો બચે. આ વ્યવહારુ આળસ છે, પ્રતિબદ્ધતા નથી.

આ અસરનું અસલ જોખમ પછી શરૂ થાય છે. સાથે રહેવાથી જીવન ગૂંચવાઈ જાય છે. લીઝ પર બંનેની સહી હોય, સોફા સાથે ખરીદ્યો હોય અને કૂતરો પણ વહેંચાયેલો હોય. હવે જો પ્રેમ ઓસરી જાય, તોય અલગ થવું અઘરું લાગે છે. માણસ સંબંધમાંથી છૂટા પડવાના ડરથી, અંદરથી રાજી ન હોવા છતાં, લગ્નની ઔપચારિકતા પતાવી દે છે. એક અણગમતો નિર્ણય બીજા મોટા નિર્ણયને ઢાંકી દે છે.

ન્યૂ જર્સી કે લંડનમાં સેટલ થયેલા એનઆરઆઈ ગુજરાતી યુવાનોમાં આ દ્રશ્ય સામાન્ય છે. પિયુષ અને પૂજા માસ્ટર્સ પૂરું કરીને સાથે રહેવા લાગ્યા, કારણ કે ભાડું બચાવવું હતું. પાંચ વર્ષ નીકળી ગયા. ઉત્સાહ મરી પરવાર્યો હતો, પણ સગાંવહાલાં પૂછતાં થયા કે ક્યારે પરણો છો. બંનેએ વિચાર્યું કે આટલા વર્ષ સાથે કાઢ્યા છે તો હવે લગ્ન કરી જ લઈએ. અમદાવાદ આવીને ધામધૂમથી ફેરા ફર્યા. બે વર્ષમાં સંબંધ કોર્ટની સીડીઓ ચડી ગયો. એમણે લગ્ન કરવાનું નક્કી નહોતું કર્યું, સંજોગો સામે શરણાગતિ સ્વીકારી હતી.

સગવડમાંથી જન્મેલા સંબંધોમાં કરાર પાળવાની મજબૂરી હોય છે, સાથ નિભાવવાની તાકાત નથી હોતી.