ક્લબ ગુડ્સ

અર્થશાસ્ત્રમાં ચીજોના ભાગ પાડવાની એક જૂની રીત છે. હવા બધા માટે મફત છે, જ્યારે બજારનું સફરજન ખરીદો તો જ તમારું બને. પણ આ બેની વચ્ચે એક વિચિત્ર વર્ગ આવે છે, જેને ‘ક્લબ ગુડ્સ’ કહે છે. નિયમ સાદો છે: પ્રવેશ રોકી શકાય છે, પણ અંદર ગયા પછી સ્પર્ધા નથી હોતી. જો તમારી પાસે પાસ હોય તો તમે અંદર જઈ શકો, પણ તમારા વાપરવાથી બીજા માટે તે વસ્તુ ઘટી જતી નથી. દરવાજે મોટો તાળો હોય છે, પણ અંદર બધા માટે સરખી છૂટ હોય છે.

આ વિચાર નોબેલ વિજેતા અર્થશાસ્ત્રી જેમ્સ બુકાનન દ્વારા ૧૯૬૫ના એક વિખ્યાત રિસર્ચ પેપરમાં રજૂ થયો હતો. તેમણે સમજાવ્યું કે અમુક સંસાધનો એવાં હોય છે જે સરકારી બગીચા જેટલાં ખુલ્લાં નથી હોતાં અને વ્યક્તિગત માલિકીની કાર જેટલાં અંગત પણ નથી હોતાં. લોકો ભેગા મળીને ખર્ચ વહેંચે છે અને બહારના લોકો માટે પ્રવેશબંધી મૂકે છે. જ્યાં સુધી અંદર ભીડ ન જામે, ત્યાં સુધી દરેક સભ્યને પૂરો ફાયદો મળે છે. આ એક કૃત્રિમ અછત ઊભી કરવાની પદ્ધતિ છે.

સમસ્યા ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે આ વ્યવસ્થા જાહેર હિતના નામે બંધિયાર કિલ્લો બની જાય છે. જે સાધન બધાના વિકાસ માટે વપરાવું જોઈતું હતું, તે માત્ર કાર્ડ ધરાવતા અમુક ખાસ લોકોના હાથમાં કેદ થઈ જાય છે. સંસાધન પૂરતું છે, પણ દીવાલ એટલી ઊંચી છે કે બહાર ઊભેલા સામાન્ય માણસ માટે તે અદ્રશ્ય બની જાય છે. મૂડીવાદ આ દરવાજા પર ટોલ ટેક્સ વસૂલે છે અને સંસ્થાઓ ત્યાં પોતાનો કબ્જો જમાવી બેસે છે.

આપણે ત્યાં ઓલિમ્પિક સ્તરના બેડમિન્ટન કોર્ટ કે શૂટિંગ રેન્જનું દૃશ્ય જુઓ. કોઈ સરકારી કે અર્ધ-સરકારી સંકુલમાં કરોડોના ખર્ચે સિન્થેટિક ટ્રેક કે એરકન્ડિશન્ડ બેડમિન્ટન હોલ બને છે. ત્યાં રમી શકે તેવા લાખો યુવાનો બહાર શેરીઓમાં રખડે છે, પણ અંદર રમવા માટે વાર્ષિક લાખો રૂપિયાની ફી અથવા વગદાર હોદ્દેદારોની મંજૂરી જોઈએ છે. અંદર કોર્ટ ખાલી પડ્યો હોય તો પણ બહાર ઊભેલા ગરીબ પ્રતિભાશાળી ખેલાડીને પગ મૂકવા મળતો નથી. સાધન મોજૂદ છે, ક્ષમતા ખાલી છે, છતાં દરવાજે લગાવેલું બોર્ડ તેને એક ખાનગી ક્લબ બનાવી દે છે.

જે દરવાજા પર ફી કે ઓળખાણનો પહેરો બેસાડી દેવાય, ત્યાં પ્રતિભા બહાર ધૂળ ફાંકતી રહી જાય છે.