આ ટેગ સાથે 307 લેખ · પાનું ૧ / ૭
તમારા બાયોડેટામાં શું લખ્યું છે? ડિગ્રીઓ, કંપનીના હોદ્દા, બેંક બેલેન્સ અને સોશિયલ મીડિયાના ફોલોઅર્સ. આ બધું તમે દુનિયા સામે સાબિત કરવા માટે ભેગું કર્યું છે.
પર્વતારોહણમાં શિખર પર પહોંચવું એ અડધી જ સફર છે. ખરી કટોકટી પાછા ફરવામાં હોય છે. એવરેસ્ટ ચડનારાઓ માટે બપોરે બે વાગ્યાનો એક પથ્થર જેવો નિયમ હોય છે. ભલે તમે ટોચથી માત્ર દસ ડગલાં દૂર હો, જો ઘડિયાળમાં બે વાગી ગયા તો તમારે પાછા વળવું જ પડે.
પેટ ભરેલું હોય ત્યારે જ માણસ આઝાદી અને આત્મસન્માનની વાતો કરે છે. ભૂખ્યો માણસ નિયમો, સલામતી અને વ્યવસ્થા શોધે છે. આ કોઈ ફિલસૂફી નથી, સમાજશાસ્ત્રનો ઠંડો નિયમ છે.
મનમાં આવતો દરેક વિચાર અંતિમ સત્ય નથી હોતો. આપણું મગજ એક વકીલ જેવું છે, જે પોતાના પૂર્વગ્રહોને સાચા સાબિત કરવા આખો દિવસ બનાવટી દલીલો ઘડ્યા કરે છે.
એક ઓરડામાં દસ અસાધારણ બુદ્ધિશાળી માણસો ભેગા કરો. પરિણામ ક્રાંતિ નહીં, પણ અરાજકતા આવશે. સામાન્ય રીતે આપણને શીખવવામાં આવે છે કે વધારે ટેલેન્ટ એટલે વધુ સફળતા. પણ વાસ્તવિકતા સાવ ઊંધી છે.
શરીર કેટલું દોડ્યું તેના કરતાં મગજે શું માન્યું, તેની અસર વધુ ઘાટી હોય છે. આપણે માનીએ છીએ કે કસરત એટલે માત્ર પરસેવો, જિમના ભારે વજન કે સ્માર્ટવોચ પર ગણાયેલાં પગલાં.
કોઈ પણ વ્યવસ્થા ભૂલ વગરની હોઈ શકે? સોફ્ટવેર એન્જિનિયર હોય કે ગામનો વહીવટદાર, માણસ માને છે કે બધું તપાસી લઈએ તો કશું છૂટશે નહીં. આ એક નિર્દોષ મૂર્ખામી છે. જેને સોફ્ટવેરની દુનિયામાં ‘એક્ઝોસ્ટિવ ટેસ્ટિંગ ફેલાસી’ કહેવાય છે.
તમે પૃથ્વી પર કોઈ તૈયાર મકસદ સાથે આવ્યા નથી. કુદરતે તમારા કપાળ પર કોઈ લેબલ ચોંટાડ્યું નથી કે તમારે શું બનવાનું છે. પહેલાં તમારો જન્મ થાય છે, પછી તમે તમારી જાતને ઘડો છો. આ જ અસ્તિત્વવાદનો મૂળ પાયો છે: 'અસ્તિત્વ સાર કરતાં પહેલાં આવે છે.
કોઈ ચોક્કસ પુસ્તકમાં આ શબ્દ વ્યાખ્યાયિત થયો હોય તેવો કોઈ સત્તાવાર પુરાવો નથી. પણ આધુનિક મનોવિજ્ઞાન અને સમાજશાસ્ત્રમાં આ શબ્દનો ગર્ભિત અર્થ બહુ સીધો છે.
તમારું મગજ ભવિષ્યની આગાહી કરતું એક યંત્ર છે. તમે જે પરિણામની અપેક્ષા રાખો છો, શરીર અને મન ઘણીવાર એ જ પરિણામ આપોઆપ પેદા કરી દે છે. આ કોઈ જાદુ નથી કે સસ્તી પોઝિટિવ થિંકિંગની સલાહ નથી. વિજ્ઞાન આને 'એક્સપેક્ટેશન ઇફેક્ટ' કહે છે.
કોઈપણ જૂથ ભેગું થાય ત્યારે પહેલી પાંચ મિનિટમાં એક અદ્રશ્ય સત્તાની સીડી રચાઈ જાય છે. કોણ બોલશે, કોનું સાંભળવામાં આવશે અને કોનો અભિપ્રાય કચરાપેટીમાં જશે, તે પહેલેથી નક્કી થઈ જાય છે. લોકો તમારી સાચી આવડત માપવા બેસતા નથી.
બજાર કોઈ કંપનીના ભાવ નક્કી કરે છે ત્યારે તે વર્તમાન પરિણામો નથી જોતું. તે ભવિષ્યની કલ્પના કરે છે. પરંતુ આ કલ્પના હવામાં તરતી નથી હોતી. તેની પાછળ એક એન્જિનિયરિંગ કામ કરતું હોય છે.
સુખની વ્યાખ્યા વ્યક્તિગત હોય છે, પણ એનું માપદંડ કોણ નક્કી કરે છે? હાર્વર્ડના મનોવૈજ્ઞાનિક ડેનિયલ ગિલબર્ટે પોતાના પુસ્તક 'સ્ટમ્બલિંગ ઓન હેપ્પીનેસ'માં એક રસપ્રદ વિચાર આપ્યો: એક્સપિરિયન્સ-સ્ટ્રેચિંગ હાયપોથેસિસ.
મોટા ફેરફારો હંમેશાં ભવ્ય યોજનાઓથી નથી આવતા. જાપાની માર્શલ આર્ટ્સમાં 'કાતા' એટલે વારંવાર દોહરાવાતી નિયમિત હિલચાલ. માઈક રોથરે ટોયોટાની ઉત્પાદન પદ્ધતિનો અભ્યાસ કરીને આ વિચાર આપ્યો. વિચાર સાદો છે.
તમે સાચું પરિણામ મેળવ્યું છે કે નહીં, તે નક્કી કરવા માટે એક સાચો પ્રયોગ જોઈએ. પણ પ્રયોગ પોતે સાચો છે કે નહીં, તે ચકાસવા માટે તમને પહેલેથી સાચા પરિણામની ખબર હોવી જોઈએ. આ એક અંધ ગોળ ચક્કર છે.
જે નકશો નવા નિશાળિયાને રસ્તો બતાવે છે, એ જ નકશો અનુભવી પ્રવાસીની ગતિ ધીમી પાડી દે છે. શિક્ષણ મનોવિજ્ઞાનમાં આ ઘટનાને એક્સપર્ટાઇઝ-રિવર્સલ ઇફેક્ટ કહે છે. નિયમ સાદો છે: શરૂઆતના તબક્કે માણસને વિગતવાર પગલાં, સલાહ અને માર્ગદર્શનની જરૂર પડે છે.
આપણને લાગે છે કે આપણને દુનિયા સમજાય છે. ફ્લશ ટોઇલેટ કેવી રીતે કામ કરે છે? ઝિપર કેમ બંધ થાય છે? સાઇકલ કેમ દોડે છે? આપણે માનીએ છીએ કે આ બધું આપણને બરાબર ખબર છે. પણ કાગળ અને પેન આપીને કહો કે ડાયાગ્રામ દોરીને સમજાવો, એટલે હવા નીકળી જાય છે.
તમે નવી રેસ્ટોરન્ટ અજમાવશો કે જ્યાં વર્ષોથી સ્વાદની ખાતરી છે ત્યાં જ જમશો? આ સાદો પ્રશ્ન માનવ મગજનો સૌથી જૂનો સંઘર્ષ છે. ગણિત અને કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન આને 'એક્સપ્લોર-એક્સપ્લોઇટ ટ્રેડઓફ' કહે છે. એક તરફ શોધ છે, નવી શક્યતાઓની તલાશ.
માનવ મગજ સીધી લીટીમાં વિચારે છે. એક પછી બે, બે પછી ત્રણ. આને લીનિયર વિચાર કહેવાય. પણ કુદરત અને આધુનિક ટેકનોલોજી ઘણીવાર ગુણાકારની ઝડપે આગળ વધે છે. એક પછી બે, બે પછી ચાર, ચાર પછી આઠ અને પછી સીધા સોળ.
મનમાં ઉકળતો લાવા કાગળ પર ઠાલવી દેવો એ સાહિત્ય નથી, ચિકિત્સા છે. આ પદ્ધતિનો નિયમ સાદો છે: સતત પંદરથી વીસ મિનિટ સુધી મનમાં દબાયેલી પીડા, શરમ કે આઘાત વિશે લખવું. વ્યાકરણ જોવાનું નથી, અક્ષર સુધારવાના નથી, કોઈને વંચાવવાનું નથી.
તમારું મગજ ખોપરીની અંદર પુરાયેલું છે, પણ તમારું મન ત્યાં પૂરું નથી થતું. સામાન્ય વિજ્ઞાન માને છે કે વિચારવાની પ્રક્રિયા માત્ર ન્યુરોન્સ વચ્ચે થાય છે. આ એક જૂની અને અધૂરી માન્યતા છે.
મન અંદરથી ગમે તેટલા મજબૂત સંકલ્પ કરે, તે પાણીના પરપોટા જેવા હોય છે. રાત્રે સૂતી વખતે માણસ પોતે નેપોલિયન હોય છે, સવારે એલાર્મ વાગતાં જ સામાન્ય કાયર બની જાય છે. ઇચ્છાશક્તિ એક મર્યાદિત ચલણ છે. તેનો સતત બગાડ ન કરાય.
જે ચીજ આંખ સામેથી ગાયબ થાય છે, તે ધીમે ધીમે સ્મૃતિમાંથી પણ ભૂંસાઈ જાય છે. અમેરિકન પ્રકૃતિશાસ્ત્રી રોબર્ટ માઈકલ પાઈલે ૧૯૯૩માં આ વિચાર આપ્યો હતો. એમણે જોયું કે શહેરીકરણ વધ્યું તેમ બાળકો માટી, પતંગિયાં અને ખુલ્લાં જંગલોથી વિખૂટાં પડ્યાં.
કોઈ પણ મોટી સમસ્યા કે લાંબી ચર્ચાની આસપાસ કચરો વધુ હોય છે અને તથ્ય ઓછું હોય છે. માણસો શબ્દોનો ઢગલો કરે છે, પાવરપોઈન્ટ સ્લાઈડો રંગે છે અને અસલ મુદ્દો ક્યાંક વચ્ચે દબાઈ જાય છે.
ગુડહાર્ટનો મૂળ કાયદો જાણીતો છે: જ્યારે કોઈ માપદંડ પોતે લક્ષ્ય બની જાય, ત્યારે તે સારો માપદંડ રહેતો નથી. ચરમ ગુડહાર્ટ (એક્સ્ટ્રીમલ ગુડહાર્ટ) આ ચેતવણીને એક ડગલું આગળ લઈ જાય છે.
વિલ્ફ્રેડો પારેટોનો જૂનો નિયમ જાણીતો છે: વીસ ટકા કામ એંસી ટકા પરિણામ આપે છે. મોટા ભાગના લોકો આટલું વાંચીને અટકી જાય છે. પણ જો તમે એ વીસ ટકામાંથી પણ ફરી વીસ ટકા કાઢો તો? અને એમાંથી પણ પાછા વીસ ટકા તારવો તો? આ છે અત્યંત પારેટોનો સિદ્ધાંત.
કોઈ કામ કરવાની એક પદ્ધતિ ઉપયોગી સાબિત થાય, તો તેને સીધી ચરમસીમા પર લઈ જવી. આ વિચાર સોફ્ટવેર ડેવલપમેન્ટમાંથી આવ્યો છે. સાઈઠના દાયકામાં બધું અગાઉથી નક્કી કરીને વર્ષો પછી પરિણામ આપવાનો રિવાજ હતો.
આ કોઈ વિજ્ઞાન કે અર્થશાસ્ત્રનો સ્થાપિત સિદ્ધાંત નથી. આ શબ્દ ફેશન જગતમાંથી આવે છે, જ્યાં ઉપયોગિતા કરતાં દેખાવ મોટો થઈ જાય છે. 'આ લા મોડ' એટલે ફ્રેન્ચ ભાષામાં ચલણમાં હોય તેવું, ટ્રેન્ડી.
માનવીય સંબંધો કે નેતૃત્વમાં સૌથી મોટી કસોટી કઈ? તમારી સફળતાની સાચી વ્યાખ્યા શું? ઓર્કેસ્ટ્રાના પ્રખ્યાત કંડક્ટર બેન્જામિન ઝેન્ડર અને રોઝામેન્ડ સ્ટોન ઝેન્ડરે તેમના પુસ્તક 'ધ આર્ટ ઓફ પોસિબિલિટી'માં એક સીધો સવાલ પૂછ્યો હતો: જ્યારે તમે રૂમમાં…
ગાડીની હેડલાઇટ્સ અને ગ્રીલ જોઈને લાગે કે કાર હસી રહી છે. દીવાલના પોપડામાં કે આકાશના વાદળામાં કોઈનો ચહેરો દેખાય છે. શેકેલી રોટલીના ડાઘમાં કોઈ ભક્તને સીધા હનુમાનજીના દર્શન થઈ જાય છે. આ કોઈ જાદુ નથી.
અંગ્રેજીમાં એક જૂનો રૂઢિપ્રયોગ છે: ફેસ ધ મ્યુઝિક. ભૂલ તમારી છે, તો સજા પણ તમારે જ ભોગવવી પડશે. આ કોઈ ભારેખમ એકેડેમિક સિદ્ધાંત નથી. આ રોજિંદી જિંદગીનું વરવું સત્ય છે. માણસ જ્યારે મુશ્કેલી ઊભી કરે છે ત્યારે છટકી જવાની છીંડીઓ શોધે છે.
આપણે માનીએ છીએ કે મનમાં ખુશી થાય ત્યારે હોઠ પર હાસ્ય આવે છે. દુઃખ થાય ત્યારે કપાળ પર કરચલી વળે છે. પણ વિજ્ઞાનનો એક જૂનો નિયમ આ ક્રમને ઊંધો કરી નાખે છે. તમારો ચહેરો માત્ર મનનો અરીસો નથી, એ મનનો રિમોટ કંટ્રોલ પણ છે.
દુનિયામાં બે જાતના માણસો જીવે છે. એક એવા જે સતત હકીકતો એકઠી કરે છે. બીજા એવા જે સીધા મેદાનમાં ઊતરીને કામ પતાવે છે. આ વિચાર વ્યવસાય અને વર્તણૂકના આધુનિક ચિંતનમાંથી આવે છે.
માનવ મગજ એક અદભુત ફિલ્ટર છે. ઘટનાઓ યાદ રહે છે, પણ તેની સાથે જોડાયેલી તીવ્ર વેદના ધીમે ધીમે ઓગળી જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયાને 'ફેડિંગ અફેક્ટ બાયસ' કહે છે.
તમારા રેઝ્યુમેમાં હંમેશા ચમકતી સિદ્ધિઓ હોય છે. કઈ ડિગ્રી લીધી, કઈ કંપનીમાં પ્રમોશન મળ્યું, કયો એવોર્ડ જીત્યા. એ અડધું સત્ય છે. અસલ સત્ય એ કાગળની પાછળ છુપાયેલું છે.
કોઈ નિર્ણય ન લેવો એ પણ એક નિર્ણય જ છે. મોટા ભાગના લોકો આ સાદો નિયમ ભૂલી જાય છે. જ્યારે બે રસ્તા સામે આવે ત્યારે માણસ થંભી જાય છે. તેને લાગે છે કે જ્યાં સુધી પોતે સહી ન કરે ત્યાં સુધી કશું બનશે નહીં. આ ભ્રમ છે.
સિસ્ટમ બનાવનારાઓ વારંવાર એક દાવો કરે છે: જો તમારે નિયમો એકદમ ચોક્કસ રાખવા હોય, તો ક્યાંક થોડો અન્યાય સહન કરવો પડશે. એવું માનવામાં આવે છે કે સચોટ પરિણામ અને સંપૂર્ણ ન્યાય વચ્ચે કાયમી દુશ્મની છે.
વેપારમાં સૌથી મોટો ભ્રમ એ છે કે લોકો જે કહે છે તે જ ખરીદશે. કોઈને પૂછો કે નવો માલ લઈએ તો તમે લેશો? સોમાંથી નેવું જણા ઉત્સાહથી હા પાડશે. પણ જ્યારે ખિસ્સામાંથી નોટો કાઢવાની આવે ત્યારે બજાર સૂમસામ થઈ જાય છે.
શરીર તાજું હોય, પણ મગજ હથિયાર હેઠાં મૂકી દે. આ સ્થિતિ એટલે ફેક ફટીગ અથવા ખોટો થાક. સ્નાયુઓમાં લોહી બરાબર દોડે છે, ઊર્જા પણ મોજૂદ છે, છતાં સોફા પરથી ઊભા થવાનું મન થતું નથી. આ કોઈ શારીરિક બીમારી નથી. આ મગજની આળસ અને આત્મરક્ષણની ચાલબાજી છે.
કોઈ માણસની દલીલ ખોટી છે, એટલે તેનો અંતિમ નિર્ણય પણ ખોટો જ હોવો જોઈએ? ના. આ વિચારવાની ભયાનક ભૂલ છે. તર્કશાસ્ત્રમાં આને 'આર્ગ્યુમેન્ટમ એડ લોજિકમ' કહે છે. સરળ ભાષામાં: નબળી દલીલનો અર્થ એવો ક્યારેય નથી થતો કે સાચું પરિણામ આપોઆપ જૂઠું બની ગયું.
આપણે હંમેશાં માની લઈએ છીએ કે સામેવાળો માણસ મૂર્ખ છે અથવા અધૂરી માહિતી ધરાવે છે. જો હું એને મારા જેટલા જ આંકડા અને સાચા તથ્યો બતાવી દઈશ, તો એ તરત મારી વાત સ્વીકારી લેશે. આ માન્યતા તદ્દન ખોટી છે.
કોઈ માણસ તમારી વાત સાથે અસંમત થાય ત્યારે તમે શું વિચારો છો? મોટા ભાગના લોકો માની લે છે કે સામેવાળો બદમાશ છે. એનો ઇરાદો જ મેલો છે. તે જાણીજોઈને સત્ય છુપાવે છે. આ માનસિક ભૂલનું નામ છે જાણીતા ઇરાદાનો ભ્રમ.
કોઈ અજાણ્યો માણસ તમને કહે કે બહારથી તમે બહુ મક્કમ દેખાવ છો પણ અંદરથી એકલા પડી ગયા છો. તમે ચમકી જશો. તમને લાગશે કે આ માણસ તમારા અંતરનો સાચો ભેદુ છે. આ જ જાળ છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને વૈયક્તિક માન્યતાનો ભ્રમ કહે છે.
માણસ પોતાની જાતને હંમેશાં ખાસ માને છે. સામાજિક મનોવિજ્ઞાનમાં આ માનસિક ખામીને ‘ફોલ્સ યુનિકનેસ બાયસ’ કહે છે. જ્યારે આપણી પાસે કોઈ સારી ગુણવત્તા કે આવડત હોય, ત્યારે આપણને લાગે છે કે આ તો બહુ ઓછા લોકો પાસે હશે.
કોઈ વિચાર મગજમાં ઝબૂકે ત્યારે આપણને એ સૌથી શ્રેષ્ઠ લાગે છે. સામાન્ય માણસ તરત એ વિચારને સાચો સાબિત કરવાના પુરાવા શોધવા માંડે છે. તે પોતાની જ બુદ્ધિના પ્રેમમાં પડી જાય છે. સાચો ખેલાડી સાવ ઊલટું કરે છે.
લોહીના સંબંધો કુદરત આપે છે. તેમાં તમારી કોઈ મંજૂરી હોતી નથી. કયા ઘરમાં જન્મવું અને કોના ડીએનએ વારસામાં મેળવવા, તે લોટરી છે.
કેવળ હકારાત્મક વિચાર કરવાથી પરિણામ નથી મળતું. આ વાત સેલ્ફ-હેલ્પના ગુરુઓને કદાચ ન ગમે, પણ મનોવિજ્ઞાનનો નક્કર નિયમ છે. જ્યારે તમે તમારી સફળતાની મીઠી કલ્પનાઓમાં ખોવાઈ જાઓ છો, ત્યારે મગજ છેતરાઈ જાય છે.
એક ક્ષેત્રમાં શીખેલી આવડત બીજા સાવ અલગ ક્ષેત્રમાં કામ આવી જાય, તેને મનોવિજ્ઞાનમાં ‘ફાર ટ્રાન્સફર’ કહે છે. મોટા ભાગના લોકો માને છે કે ક્રિકેટ શીખવું હોય તો માત્ર બેટ પકડતા જ આવડવું જોઈએ. સંગીત શીખવું હોય તો માત્ર સૂર સાથે જ નિસ્બત હોવી જોઈએ.
નિર્ણય લેવા માટે ડેટાના ઢગલા ઉલેચવાની જરૂર નથી હોતી. વધુ માહિતી એટલે સારો નિર્ણય, એ આધુનિક મેનેજમેન્ટનો સૌથી મોટો વહેમ છે. 'ફાસ્ટ-એન્ડ-ફ્રુગલ ટ્રી' એક સાદો, ડાળીઓ જેવો માનસિક નકશો છે. એમાં માત્ર બે કે ત્રણ સવાલો હોય છે.
નવું શીખવું એ કોઈ ચમત્કાર નથી, એક ચોક્કસ ટેવ છે. મોટા ભાગના લોકો કંઈક નવું શીખવા બેસે ત્યારે જૂના પૂર્વગ્રહોનો કચરો માથે લઈને બેસે છે. પરિણામે કશું મગજમાં ઊતરતું નથી.