વિસ્તરેલું મન

તમારું મગજ ખોપરીની અંદર પુરાયેલું છે, પણ તમારું મન ત્યાં પૂરું નથી થતું. સામાન્ય વિજ્ઞાન માને છે કે વિચારવાની પ્રક્રિયા માત્ર ન્યુરોન્સ વચ્ચે થાય છે. આ એક જૂની અને અધૂરી માન્યતા છે. સત્ય એ છે કે માણસ પોતાની વિચારશક્તિને શરીરની બહાર ફેલાવી દે છે. એક કાગળ અને પેન, ખિસ્સામાં પડેલો સ્માર્ટફોન કે દીવાલ પર લટકાવેલું કેલેન્ડર માત્ર સાધનો નથી. જ્યારે તમે ગણતરી કરવા માટે કાગળ પર લીટા કરો છો, ત્યારે તે કાગળ તમારા મગજનો જ એક ભાગ બની જાય છે. વિચાર માત્ર ખોપરીમાં નથી રંધાતો, બહારના સાધનો સાથે મળીને બને છે.

આ વિચાર ફિલોસોફર એન્ડી ક્લાર્ક અને ડેવિડ ચામર્સે ૧૯૯૮માં રજૂ કર્યો હતો. એમણે એક સીધો સવાલ પૂછ્યો: જો કોઈ બીમાર માણસ પોતાની યાદશક્તિ ઘટી જતાં ડાયરી વાપરે, અને બીજો માણસ પોતાના મગજની સ્મૃતિ વાપરે, તો બંનેના વિચારવામાં શું ફરક છે? કોઈ જ નહીં. મગજ અને બાહ્ય ઉપકરણ એક જ સિસ્ટમ તરીકે કામ કરે છે. જેને તેઓ સક્રિય બાહ્યવાદ કહે છે. આપણું મન પર્યાવરણ સાથે સીધું જોડાયેલું છે.

આ વાતનું મહત્વ રોજિંદા નિર્ણયોમાં સમજાય છે. આપણે માનીએ છીએ કે બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ એ છે જેના માથામાં બધું ગોખાયેલું હોય. વાસ્તવમાં હોંશિયાર માણસ પોતાનું વાતાવરણ એવું ગોઠવે છે કે મગજ પર બોજ ન પડે. જો તમારી આસપાસ અસ્તવ્યસ્ત ફાઈલો પડી હોય, તો તમારી વિચારવાની શક્તિ ઘટી જશે. બાહ્ય સાધનો મનની ક્ષમતા વધારે પણ છે અને તેને પાંગળી પણ કરી શકે છે. સ્માર્ટફોને આપણી સ્મૃતિને બહાર ખેંચી લીધી છે. ફોન ખોવાઈ જાય ત્યારે આપણને અડધા પાગલ જેવું લાગે છે, કારણ કે હકીકતમાં આપણું અડધું મન ખોવાઈ ગયું હોય છે.

અમદાવાદની એક જૂની હાઉસિંગ સોસાયટીના સેક્રેટરી રમણિકભાઈનો દાખલો જુઓ. ૭૨ વર્ષના રમણિકભાઈ પાસે ૬૦ ફ્લેટના મેઇન્ટેનન્સ, પાઈપલાઈનના રિપેરિંગ અને પાલિકાના વેરાની સચોટ વિગતો હોય છે. કોઈ પૂછે કે રમણિકભાઈની યાદશક્તિ અદ્ભુત છે, તો ભૂલ છે. એમનું અસલી મગજ એમની કાખમાં દબાયેલી લાલ પૂંઠાવાળી દેશી ચોપડી છે. દર મહિને કયા બ્લોકે રૂપિયા આપ્યા અને કઈ ટાંકી સાફ થઈ તે બધું એ ચોપડીમાં નોંધાય છે. એ ચોપડી રમણિકભાઈથી અલગ નથી. સોસાયટીની મીટિંગમાં જો એ ચોપડી છીનવી લો, તો રમણિકભાઈ શૂન્ય થઈ જાય. એ ચોપડી એમનું વિસ્તરેલું મન છે.

વિચાર માત્ર માથામાં નથી જન્મતો; તમારી આસપાસની દરેક વસ્તુ તમારા મગજનો જ એક અદ્રશ્ય ભાગ છે.