એક્સપોનેન્શિયલ થિંકિંગ

માનવ મગજ સીધી લીટીમાં વિચારે છે. એક પછી બે, બે પછી ત્રણ. આને લીનિયર વિચાર કહેવાય. પણ કુદરત અને આધુનિક ટેકનોલોજી ઘણીવાર ગુણાકારની ઝડપે આગળ વધે છે. એક પછી બે, બે પછી ચાર, ચાર પછી આઠ અને પછી સીધા સોળ. આ ઘાતાંકીય ગતિને સમજવાની માનસિક ક્ષમતા એટલે એક્સપોનેન્શિયલ થિંકિંગ. મુશ્કેલી એ છે કે શરૂઆતમાં આ ગતિ બિલકુલ નકામી અને ધીમી લાગે છે. પછી અચાનક વિસ્ફોટ થાય છે અને જૂની વ્યવસ્થાઓ પળવારમાં તૂટી પડે છે.

આ વિચારને ફ્યુચરિસ્ટ રે કુર્ઝવેઇલ અને પીટર ડાયમન્ડિસે પોતાની સંસ્થા સિંગ્યુલારિટી યુનિવર્સિટી અને પુસ્તકો દ્વારા દુનિયા સામે મૂક્યો. એમણે સાબિત કર્યું કે માણસ ત્રીસ ડગલાં સીધા ભરે તો ત્રીસ મીટર પહોંચે, પણ જો ત્રીસ ડગલાં દર વખતે બમણા અંતરના ભરે તો અબજ મીટર પાર કરી જાય. આપણી બુદ્ધિ હજારો વર્ષથી જંગલમાં શિકાર શોધવા ટેવાયેલી છે, એટલે આપણે ધીમા અને ક્રમિક ફેરફારો જ કલ્પી શકીએ છીએ. ઘાતાંકીય કૂદકા આપણી કલ્પના બહાર રહી જાય છે.

આ આંધળાપણાનું મોટું નુકસાન વેપાર અને આયોજનમાં થાય છે. જ્યારે કોઈ નવી ટેકનોલોજી કે પરિવર્તન આવે છે, ત્યારે સ્થાપિત માંધાતાઓ હસી કાઢે છે. તેઓ માને છે કે આ રમકડું ક્યારેય મોટું નહીં થાય. પણ જેવો વળાંક આવે છે, આખો ઉદ્યોગ સાફ થઈ જાય છે. પરિવર્તનની ખરી તાકાત આંખો ટેવાય ત્યાં સુધીમાં તો આખી બાજી પલટી નાખે છે.

અમદાવાદના એક જૂના ટ્રાવેલ એજન્ટ મુકેશભાઈની વાત લઈએ. ત્રીસ વર્ષથી તેઓ કાશી, બદ્રીનાથ અને ચારધામની સ્પેશિયલ ટ્રેન યાત્રાઓ કરાવતા. વર્ષ ૨૦૧૦ આસપાસ સ્માર્ટફોન અને ઓનલાઇન હોટેલ બુકિંગની એપ આવી ત્યારે એમણે મજાક ઉડાવી. એમણે કહ્યું કે ઘરડા લોકો ક્યારેય ફોન પર ધર્મયાત્રા બુક નહીં કરે. શરૂઆતમાં એપ વાપરનારા માત્ર બે કે ત્રણ ટકા હતા. પણ પાંચ વર્ષમાં ઇન્ટરનેટ અને ફોનની ઝડપ બમણી થઈ. અચાનક યાત્રાળુઓ પોતાની ટિકિટ જાતે કાપવા માંડ્યા અને હોટેલનું ભાડું સીધું ફોનથી ચૂકવવા લાગ્યા. મુકેશભાઈ વિચારતા જ રહી ગયા અને એમની દુકાન ખાલી થઈ ગઈ.

જે લોકો ભવિષ્યને ફૂટપટ્ટીથી માપે છે, તેઓ વાવાઝોડામાં કાગળની હોડી લઈને ઊતરે છે.