પુરાવા તપાસવાની પદ્ધતિ

મનમાં આવતો દરેક વિચાર અંતિમ સત્ય નથી હોતો. આપણું મગજ એક વકીલ જેવું છે, જે પોતાના પૂર્વગ્રહોને સાચા સાબિત કરવા આખો દિવસ બનાવટી દલીલો ઘડ્યા કરે છે. ‘મારાથી આ પ્રોજેક્ટ નહીં થાય’, ‘માર્કેટમાં આપણી પ્રોડક્ટ પિટાઈ જશે’, અથવા ‘બોસ મને નફરત કરે છે’—આવા નકારાત્મક નિર્ણયો આપણે કોઈ પણ નક્કર આધાર વગર લઈ લઈએ છીએ. ‘એક્ઝામિનિંગ ધ એવિડન્સ’ એટલે કે પુરાવા તપાસવાની પદ્ધતિ મનને અદાલતનો કઠઘરો બનાવવાનું શીખવે છે. અહીં વિચારને સીધો સ્વીકારી લેવાને બદલે તેની સામે તટસ્થ પુરાવા માંગવામાં આવે છે: આ ધારણા સાચી હોવાની સાબિતી શું છે, અને ખોટી હોવાના પુરાવા કયા છે?

આ ટેકનીક કોગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપી એટલે કે સીબીટીમાંથી આવે છે. મનોચિકિત્સક એરોન ટી. બેકે આ પદ્ધતિનો પાયો નાખ્યો અને પછી ડેવિડ બર્ન્સે તેમના પ્રખ્યાત પુસ્તક ‘ફીલિંગ ગુડ’ દ્વારા તેને સામાન્ય વાચકો સુધી પહોંચાડી. તેમનો સરળ નિયમ હતો: તમારી માન્યતાઓની પૂજા ન કરો, તેને સાયન્ટિફિક પ્રયોગની જેમ ચકાસો. કોઈ પણ અસમર્થિત ધારણા માનસિક તાણ અને ખોટા વ્યાપારી નિર્ણયોની જનની છે.

આ વિચાર માત્ર અંગત હતાશા દૂર કરવા માટે નથી, કોર્પોરેટ જગતમાં પણ જીવલેણ અંધાધૂંધી રોકવા માટે અતિ મહત્ત્વનો છે. કંપનીઓમાં અડધાથી વધુ બ્લંડર એટલા માટે થાય છે કારણ કે ટોપ મેનેજમેન્ટે પોતાના આંતરિક ભય કે વહેમને ‘ગ્રાહકની વાસ્તવિક જરૂરિયાત’ માની લીધા હોય છે. જ્યારે તમે ડેટા અને કાગળ પર પુરાવા મૂકો છો, ત્યારે ખ્યાલ આવે છે કે જે વાતને મોટો પહાડ માનતા હતા તે હકીકતમાં રજકણ પણ નહોતી.

ધારો કે ભારતના એફએમસીજી માર્કેટની એક મોટી બ્રાન્ડે પોતાના ફેસવોશનું નવું કેમ્પેઇન લોન્ચ કર્યું. બે અઠવાડિયામાં રિટેલર્સ તરફથી બહુ ઓર્ડર ન આવ્યા. બોર્ડરૂમમાં માર્કેટિંગ હેડે માથું પકડીને જાહેર કરી દીધું કે આ કેમ્પેઇન સાવ ફ્લોપ ગયું છે અને કરોડોનું બજેટ પાણીમાં ગયું. પણ જ્યારે તેમણે પુરાવા તપાસવાની પદ્ધતિ વાપરી, ત્યારે સાચી હકીકત સામે આવી. કેમ્પેઇનના ડિજિટલ વ્યુઝ લાખોમાં હતા અને ગ્રાહકોની પૂછપરછ પણ પુષ્કળ હતી; ખરી સમસ્યા પ્રોડક્ટ ફ્લોપ હોવાની નહોતી, પણ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન ચેનલમાં માલ મોડો પહોંચ્યો હતો. ટેબલ પર આંકડા અને લોજિસ્ટિક્સની હકીકત મૂકતા જ નકારાત્મક ભ્રમ ભાંગી પડ્યો.

લાગણીઓ ઘોંઘાટ કરે છે, પણ પુરાવા શાંત હોય છે. જ્યારે પણ કોઈ મોટો ભય કે ચોક્કસ નિષ્કર્ષ તમારા મગજ પર કબજો જમાવે, ત્યારે પેન અને કાગળ લઈને બેસી જાવ. તમારા પોતાના દિમાગ સામે ઊલટતપાસ શરૂ કરો.

જે વકીલ પોતાના અસીલની દરેક વાત સાચી માની લે, તે કેસ હારી જાય છે; તમારું મન તમારો સૌથી લુચ્ચો અસીલ છે.