અપેક્ષા સ્થિતિ સિદ્ધાંત

કોઈપણ જૂથ ભેગું થાય ત્યારે પહેલી પાંચ મિનિટમાં એક અદ્રશ્ય સત્તાની સીડી રચાઈ જાય છે. કોણ બોલશે, કોનું સાંભળવામાં આવશે અને કોનો અભિપ્રાય કચરાપેટીમાં જશે, તે પહેલેથી નક્કી થઈ જાય છે. લોકો તમારી સાચી આવડત માપવા બેસતા નથી. તેઓ તમારા દેખાવ, ઉંમર, લિંગ કે ભૂતકાળ પરથી તમારી યોગ્યતાનું એક અનુમાન બાંધી લે છે. આ પૂર્વગ્રહયુક્ત અનુમાન જ જૂથમાં તમારું સ્થાન નક્કી કરે છે.

આ વિચાર સમાજશાસ્ત્રી જોસેફ બર્જર અને તેમના સાથીઓએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં આપ્યો હતો. પાછળથી સેસિલિયા રિજવેએ તેને વધુ સ્પષ્ટ કર્યો. સિદ્ધાંત કહે છે કે માનવીય જૂથોમાં દરજ્જો કામની ગુણવત્તા પરથી નહીં, પણ કામ વિશેની પૂર્વધારણા પરથી વહેંચાય છે. જે વ્યક્તિ વિશે ઊંચી અપેક્ષા હોય, તેને આપોઆપ બોલવાની છૂટ મળે છે. જે નબળો ગણાય, તે સાચું બોલે તોય અવાજ દબાવી દેવાય છે.

આ મોડેલ સામાજિક અન્યાયની આખી મિકેનિક્સ ખોલીને મૂકે છે. સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે લાયકાત પોતાની મેળે રસ્તો શોધી લે છે. આ નરી ભ્રમણા છે. જૂથમાં ક્ષમતા સાબિત કરવાની તક જ તેને મળે છે જેને પહેલેથી કાબેલ માની લેવાયો હોય. બાકીના લોકો પોતાની જાત સાબિત કરવાના ચક્કરમાં જ થાકી જાય છે.

આપણા ઘરસંસારમાં આ રમૂજી અને કરુણ રીતે જોવા મળે છે. સંયુક્ત કુટુંબમાં નવી આવેલી વહુ ગમે તેટલી બુદ્ધિશાળી કે ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ હોય, પણ ઘરમાં કોઈ મોટો આર્થિક નિર્ણય લેવાનો હોય ત્યારે સાસુ અને સસરા સીધા મોટા દીકરા તરફ જ જુએ છે. વહુનો દરજ્જો કુટુંબની રચનામાં પહેલેથી જ ‘બિનઅનુભવી’ તરીકે સ્થાપિત થઈ ચૂક્યો હોય છે. દીકરો ગમે તેવી અક્કલ વગરની સલાહ આપે તોય તેને વજન મળે છે, જ્યારે વહુનો તર્કશુદ્ધ મુદ્દો ‘તું હજી નવી છે’ કહીને ઉડાવી દેવાય છે. કારણ સાદું છે: જૂથ પહેલેથી નક્કી કરી ચૂક્યું છે કે બુદ્ધિ કોના પક્ષે છે.

દુનિયા તમારી આવડત પછી જુએ છે; પહેલાં એ જુએ છે કે તમે કયા હોદ્દા કે ચહેરા સાથે ઓરડામાં દાખલ થયા.