અપેક્ષાઓનું માળખું

બજાર કોઈ કંપનીના ભાવ નક્કી કરે છે ત્યારે તે વર્તમાન પરિણામો નથી જોતું. તે ભવિષ્યની કલ્પના કરે છે. પરંતુ આ કલ્પના હવામાં તરતી નથી હોતી. તેની પાછળ એક એન્જિનિયરિંગ કામ કરતું હોય છે. આલ્ફ્રેડ રાપાપોર્ટ અને માઇકલ મોબુસિને ૨૦૦૧માં આવેલા પુસ્તક 'એક્સપેક્ટેશન્સ ઇન્વેસ્ટિંગ'માં એક વિચાર આપ્યો: એક્સપેક્ટેશન્સ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર. શેરબજારનો ભાવ એ માત્ર એક અપેક્ષા છે. આ અપેક્ષા વેચાણ, ખર્ચ, નફાનો ગાળો અને રોકાણ જેવા મૂળભૂત સંચાલન પરિબળો સાથે જોડાયેલી હોય છે. ભાવ બદલાય તે પહેલાં આ પાયાના પૈડાં બદલાય છે.

આ મોડેલ સમજાવે છે કે સપાટી પર દેખાતી આશા નીચેથી કઈ રીતે બંધાય છે. જો વેચાણનો વ્યાપ વધે, પણ ખર્ચ બમણો થઈ જાય, તો નફાની ઇમારત તૂટી પડશે. લોકો ઘણી વાર મોટી વાતોમાં અટવાઈ જાય છે. બુદ્ધિશાળી માણસ આખી રચનાના સ્ક્રૂ તપાસે છે. કયો સ્ક્રૂ ફરે તો આખી મશીનરી કેટલી ઝડપથી દોડશે, તે માપવું પડે. અપેક્ષાઓનું માળખું એ હકીકત અને ભ્રમ વચ્ચેનો સેતુ છે.

આ જ ગણિત ભારતીય રાજકારણમાં અને ચૂંટણીઓમાં જોવા મળે છે. નેતાઓ મંચ પરથી મોટા આંકડા ફેંકે છે: કરોડો નોકરીઓ, મફત અનાજ, પાકા રસ્તા. પ્રજા તરત રોમાંચિત થઈ જાય છે અને વોટ આપે છે. પરંતુ સત્તા મળ્યા પછી અસલી કસોટી અપેક્ષાઓના માળખાની થાય છે. તિજોરીમાં મહેસૂલ કેટલું છે? અમલદારશાહીની ફાઇલ કેટલી ઝડપે ફરે છે? રાજ્યનું કરવેરાનું માળખું આ વચનો પૂરું કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે કે નહીં? જો વહીવટી સ્ક્રૂ ઢીલા હોય, તો ભવ્ય ઢંઢેરો એક જ વર્ષમાં કચરાટોપલી બની જાય છે.

જ્યારે પરિણામો ધારણા કરતાં ઓછા આવે, ત્યારે જનતા નારાજ થાય છે. નેતાઓ કહે છે કે સંજોગો ખરાબ હતા. હકીકત એ છે કે તેમણે અપેક્ષાઓની ઊંચી હવેલી બનાવી હતી, પણ તેને ટેકો આપતું માળખું ક્યારેય ચણ્યું નહોતું. જીવનમાં કે રાજકારણમાં, આશા વેચવી સહેલી છે. પણ આશા ટકાવી રાખવા માટે નીચે લોખંડી બીમ ગોઠવવા પડે છે.

જે લોકો ફક્ત આકાશી વચનો સાંભળે છે તેઓ છેતરાય છે, જે પાયાના ખીલા ગણે છે તે ક્યારેય થાપ ખાતો નથી.