અપેક્ષાની અસર

તમારું મગજ ભવિષ્યની આગાહી કરતું એક યંત્ર છે. તમે જે પરિણામની અપેક્ષા રાખો છો, શરીર અને મન ઘણીવાર એ જ પરિણામ આપોઆપ પેદા કરી દે છે. આ કોઈ જાદુ નથી કે સસ્તી પોઝિટિવ થિંકિંગની સલાહ નથી. વિજ્ઞાન આને 'એક્સપેક્ટેશન ઇફેક્ટ' કહે છે. જો તમે માની લો કે આ કડવી દવા પીવાથી માથાનો દુખાવો મટી જશે, તો સાદી ખાંડની ગોળી પણ શરીરમાં એન્ડોર્ફિન છોડીને દુખાવો ઓછો કરી નાખે છે. આ પ્લેસિબો અસરનું મોટું અને વ્યવહારુ સ્વરૂપ છે.

વિજ્ઞાન પત્રકાર ડેવિડ રોબસને પોતાના પુસ્તક 'ધ એક્સપેક્ટેશન ઇફેક્ટ'માં ન્યુરોસાયન્સ અને સાયકોલોજીના સંશોધનો ભેગા કરીને આ વિચારને લોકો સામે મૂક્યો. મગજ બહારની દુનિયાને સીધેસીધી નથી જોતું. તે પોતાની ધારણાઓના ચશ્મામાંથી દુનિયાનું અર્થઘટન કરે છે. તમે થાક, તણાવ કે રોગ વિશે જેવી અપેક્ષા બાંધો છો, મગજ શરીરમાં એવા જ રસાયણો વહાવવાનું શરૂ કરે છે. અપેક્ષા માત્ર એક વિચાર નથી, તે એક શારીરિક વાસ્તવિકતા બની જાય છે.

આ અસરનો સૌથી મોટો ખતરો નકારાત્મક ધારણાઓમાં છે, જેને નોસિબો કહે છે. જો તમને ખાતરી હોય કે અમુક પરિસ્થિતિ તમારું નુકસાન જ કરશે, તો તમારું બ્લડપ્રેશર અને હૃદયના ધબકારા ખરેખર વધી જશે. સમાજમાં ભય અને આશંકાઓ આ રીતે જ ફેલાય છે. જ્યારે લોકો માનવા લાગે છે કે ચારેબાજુ સંકટ છે, ત્યારે તેમનો વાસ્તવિક વર્તાવ બદલાઈ જાય છે અને તેઓ પોતે જ અંધાધૂંધી ઊભી કરી દે છે.

આપણા વૉટ્સએપ ગ્રૂપ અને ટીવી ન્યૂઝ આ મનોવિજ્ઞાન પર જ ચાલે છે. ધારો કે ચૂંટણી કે તહેવાર પહેલાં ફોરવર્ડ મેસેજ ફરતો થાય કે શહેરમાં ભારે દંગા ફાટી નીકળવાના છે. લોકો તરત કરિયાણું અને દૂધ સંઘરવા દોડે છે. દુકાનો બંધ થઈ જાય છે અને શેરીઓમાં સન્નાટો છવાઈ જાય છે. કોઈ એક પથ્થર પણ ફેંકાયો ન હોવા છતાં, માત્ર તોફાનની ભયંકર અપેક્ષાએ આખા શહેરને બાનમાં લઈ લીધું. મગજે ધારેલા ડરે હકીકતનું રૂપ લઈ લીધું.

દુનિયા તમને એટલો ત્રાસ નથી આપતી, જેટલો ત્રાસ તમારી પોતાની પૂર્વધારણાઓ તમારા શરીરને આપે છે.