અસ્તિત્વવાદ

તમે પૃથ્વી પર કોઈ તૈયાર મકસદ સાથે આવ્યા નથી. કુદરતે તમારા કપાળ પર કોઈ લેબલ ચોંટાડ્યું નથી કે તમારે શું બનવાનું છે. પહેલાં તમારો જન્મ થાય છે, પછી તમે તમારી જાતને ઘડો છો. આ જ અસ્તિત્વવાદનો મૂળ પાયો છે: 'અસ્તિત્વ સાર કરતાં પહેલાં આવે છે.' માણસ પોતાની પસંદગીઓનો સરવાળો છે. કોઈ ઈશ્વર કે સમાજ તમારી જિંદગીનો અર્થ નક્કી કરી શકતો નથી. તમે જે રસ્તો પસંદ કરો છો, એ જ તમારો અર્થ બની જાય છે.

આ વિચાર એક સદી કરતાં વધુ જૂનો છે. ૧૯મી સદીમાં સોરેન કિર્કેગાર્ડ અને ફ્રેડરિક નીત્શેએ તેની ભૂમિકા બાંધી. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી ફ્રાન્સમાં ઝ્યાં-પોલ સાર્ત્ર અને આલ્બેર કામુ જેવા વિચારકોએ તેને નવી ધાર આપી. યુદ્ધની રાખમાંથી બેઠા થયેલા યુરોપને સમજાયું કે જીવનમાં પહેલેથી લખાયેલી કોઈ ગેરંટી હોતી નથી. માણસ મુક્ત રહેવા માટે અભિશપ્ત છે. જો તમે મુક્ત છો, તો તમારા દરેક સારા-ખરાબ નિર્ણયની સંપૂર્ણ જવાબદારી પણ માત્ર તમારી પોતાની છે.

આ વિચાર ઘણો આકરો છે, પણ અસલી તાકાત આપે છે. મોટા ભાગના લોકો સમાજે બનાવેલા બીબાંમાં જીવીને જવાબદારીમાંથી છટકી જાય છે. 'મારે તો કરવું પડ્યું' એ કાયરતા છે. અસ્તિત્વવાદ કહે છે કે ક્યારેય બીજા પર દોષ ન ઢોળો. જ્યારે તમે કોઈ ખોટી નોકરી કે સડેલા સંબંધમાં અટવાયેલા રહો છો, ત્યારે તમે પોતે જ એ પસંદગી ચાલુ રાખી રહ્યા છો. ખોટા બહાના છોડીને પ્રામાણિક જીવન જીવવું એ જ ખરી હિંમત છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં સરકારી નોકરીની તૈયારી કરતો યુવાન જુઓ. પાંચ વર્ષથી યુપીએસસીની પરીક્ષા આપે છે. પુસ્તકો ગોખે છે અને યુવાની હોમી દે છે. તેને પૂછો કે આ કેમ કરે છે, તો કહેશે કે પપ્પાનું સપનું હતું અથવા સમાજમાં વટ પડે. તેણે ક્યારેય પોતાની જાતને પૂછ્યું જ નથી કે તેને ખરેખર શું જોઈએ છે. તે પોતાના અસ્તિત્વનો નિર્ણય દલાલો અને પરિવારના હાથમાં સોંપીને બેઠો છે. જો સિલેક્શન નહીં થાય, તો એ શૂન્યતામાં ફેંકાઈ જશે, કારણ કે તેની પોતાની કોઈ ઓળખ જ નહોતી.

જીવન કોઈ તૈયાર નાટક નથી જેની સ્ક્રિપ્ટ તમને અગાઉથી આપી દેવાઈ હોય; તમે જ લેખક છો અને સ્ટેજ પર ઊભા રહીને તમારે જ તમારો સંવાદ રચવો પડશે.