આ ટેગ સાથે 306 લેખ · પાનું ૬ / ૭
કોઈ પણ દસ્તાવેજ, યોજના કે દલીલ વાંચતી વખતે આપણી આંખો હાજર શબ્દો પર જ ચોંટી રહે છે. જે લખ્યું છે તેને આપણે સત્ય માની લઈએ છીએ. પણ સાચી હોશિયારી સામે પડેલા કાગળમાં નથી હોતી, જે ગાયબ છે તેમાં હોય છે.
કોઈપણ સમસ્યા સામે આવે ત્યારે મોટાભાગના લોકો ગભરાઈ જાય છે અથવા માત્ર બળાપો કાઢે છે. તેઓ હકીકત અને તેના પરિણામ વચ્ચેનો ભેદ પારખી શકતા નથી. આ માનસિક અવ્યવસ્થાને ઉકેલવા માટે ત્રણ પ્રશ્નોની એક સરળ શૃંખલા વપરાય છે: શું થયું? તો શું?
નિયમ તૂટે એટલે માણસ બેફામ બને છે. આ માનસિક બીમારીનું નામ છે: ‘વોટ-ધ-હેલ મોમેન્ટ’. તમે કડક ડાયેટ પર છો. નક્કી કર્યું છે કે ખાંડ નહીં અડવી. પણ બપોરે ભૂલથી એક ગુલાબજાંબુ મોંમાં મુકાઈ ગયું. હવે મગજમાં ધડાકો થાય છે: ‘ચાલો, ડાયેટ તો તૂટી ગયું.
કોર્પોરેટ જગતની સૌથી મોટી બીમારી કઈ? નકામી મીટિંગો. લોકો કલાકો સુધી એસી રૂમમાં બેસીને ચા પીવે છે, પાવરપોઇન્ટ જુએ છે અને બહાર આવીને પૂછે છે કે આખરે નક્કી શું થયું?
વિમાન જમીન પર ઉતરી રહ્યું હોય અને પાયલટ પૈડાં બહાર કાઢવાનું જ ભૂલી જાય તો? વિમાન પેટના બળે ઘસડાય, તણખા ઝરે અને મોટો અકસ્માત સર્જાય. બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે અમેરિકન વાયુસેનામાં આવા વિચિત્ર અકસ્માતો વારંવાર બનતા હતા.
આપણે વર્તમાનને જીવતા નથી, માત્ર સહન કરીએ છીએ. મનમાં એક જ ભ્રમ સતત ઘૂમરાય છે કે જિંદગી અત્યારે શરૂ નથી થઈ, એ તો પેલો ચોક્કસ મુકામ આવશે પછી જ શરૂ થશે. આને કહેવાય છે 'જ્યારે-હું-છેવટે' માનસિકતા.
કાનમાં અવાજ ન હોય છતાં સંગીત સંભળાય, એ જાદુ નથી પણ મગજનો છબરડો છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને વ્હાઇટ ક્રિસમસ ઇફેક્ટ કહે છે. પ્રયોગશાળામાં લોકોને માત્ર સપાટ, અર્થહીન ઘોંઘાટ સંભળાવવામાં આવ્યો.
વાતચીત શરૂ કરવી સહેલી છે. તેને યોગ્ય સમયે માનભેર પૂરી કરવી મુશ્કેલ છે. મોટા ભાગના લોકો અણગમતી ચર્ચામાંથી ભાગવા માટે જૂઠું બોલે છે. ફોન રણકવાનો ઢોંગ કરે છે અથવા બાથરૂમનું બહાનું કાઢે છે. આ કંગાળ રસ્તાઓ છે.
બીજાનો ઉદ્ધાર કરવાનો ચળ ઉપડે ત્યારે માણસ ખતરનાક બને છે. વ્હાઇટ નાઇટ સિન્ડ્રોમ એટલે કે શ્વેત યોદ્ધા લક્ષણ. આ કોઈ બહાદુરી નથી, એક માનસિક ગૂંચવણ છે.
લાલ એટલે થોભો, લીલો એટલે આગળ વધો અને પીળો એટલે ચેતો. આ નિયમ આખી દુનિયા જાણે છે. પણ નોર્થ કેરોલિના સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના સંશોધક અલી હાજબબાઈ અને તેમની ટીમે ટ્રાફિક સિગ્નલ પર ચોથા રંગની દરખાસ્ત કરી: સફેદ લાઈટ.
જીવનમાં અણધારી તકો બધાને મળે છે, પણ સૌથી મોટો વળાંક કોઈ ચોક્કસ માણસના પ્રવેશથી આવે છે. અમેરિકન મેનેજમેન્ટ લેખક જિમ કોલિન્સ અને મોર્ટન હેન્સને તેમના પુસ્તક 'ગ્રેટ બાય ચોઇસ'માં આ વિચાર આપ્યો.
કોઈપણ નવી વાત સાંભળતા જ મગજમાં પહેલો સવાલ કયો ઊઠે છે? મોટા ભાગના લોકો તરત પૂછે છે: 'કેમ?' આ વિચાર્યા વગર બહાર આવી જતી પ્રતિક્રિયા છે. મનોવિજ્ઞાન કે મેનેજમેન્ટના પાઠ્યપુસ્તકોમાં આ કોઈ સત્તાવાર નિયમ તરીકે નોંધાયેલો શબ્દ નથી.
કોઈ અણધારી આફત આવે ત્યારે મગજ સૌથી પહેલાં એક જ સવાલ પૂછે છે: 'મારી સાથે જ આવું કેમ થયું?' આ સવાલ કોઈ દાર્શનિક શોધ નથી, પણ એક માનસિક ફટકો છે. અંગ્રેજીમાં 'વ્હેમી' એટલે અચાનક આવેલો કારમો આંચકો.
કૂવાનો દેડકો સમુદ્રની કલ્પના કરી શકતો નથી, કારણ કે એનું આખું બ્રહ્માંડ પથ્થરની ચાર દીવાલો વચ્ચે પૂરું થઈ જાય છે. 'વાઇડ વર્લ્ડ' એટલે સીમિત માળખાની બહાર નીકળીને વાસ્તવિક દુનિયાની જટિલતા જોવાની દૃષ્ટિ.
જીવનસાથી ગુજરી જાય પછી પાછળ રહી ગયેલી વ્યક્તિ પણ બહુ ઝડપથી વિદાય લઈ લે છે. આ કોઈ લોકવાર્તા નથી, વિજ્ઞાન છે. તબીબી ભાષામાં આને બ્રોકન હાર્ટ સિન્ડ્રોમ કહે છે અને સમાજશાસ્ત્રમાં 'વિધવાત્વ અસર'.
કોઈ એક માણસ આખી જિંદગી એક વિષય પર ઘસી નાખે અને જાડી ચોપડી લખે. બીજો માણસ ઇન્ટરનેટ પર જઈને પાંચ મિનિટમાં તેનો સારાંશ વાંચી લે. આ પ્રક્રિયા જ્યારે આખા સમાજની આદત બની જાય, ત્યારે તેને જ્ઞાનનું વિકિપીડિયાકરણ કહેવાય.
કોઈપણ નવી વ્યવસ્થા ઊભી થાય ત્યારે શરૂઆતમાં બધાને ફક્ત એક જ ભૂખ હોય છે: ઝડપથી વધવું. ગ્રાહકો વધારવા, નફો વધારવો, વિસ્તાર વધારવો. પરંતુ અમુક મુકામ પછી અસલ સંકટ શરૂ થાય છે. એને કહેવાય છે અનિયંત્રિત વૃદ્ધિનો સવાલ.
બધું જ મહત્વનું હોય ત્યારે કશું જ મહત્વનું રહેતું નથી. માણસ કે કંપની એક સાથે દસ પ્રાથમિકતાઓ નક્કી કરે ત્યારે પરિણામ શૂન્ય આવે છે. રોજિંદી ઘટમાળનું એક વાવાઝોડું હોય છે. ઈમેઈલ, ફોન, તાત્કાલિક મીટિંગો અને ફાઈલોનો ઢગલો.
માણસને જીવવા માટે માત્ર રોટલી કે સેક્સની ભૂખ નથી હોતી. એને જિંદગીનો કોઈ ઠોસ અર્થ જોઈએ છે. ઑસ્ટ્રિયન મનોચિકિત્સક વિક્ટર ફ્રેન્કલે બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન નાઝી યાતના શિબિરોની નર્કાગાર યાતનાઓ વેઠ્યા પછી આ સિદ્ધાંત આપ્યો હતો.
કોઈ સત્ય તમારી સામે ખુલ્લું પડ્યું હોય, પણ તમે મોઢું ફેરવી લો. કારણ? જો તમે એ સ્વીકારી લો, તો તમારે પગલાં લેવાં પડે. તમારે કોઈ અપ્રિય સચ્ચાઈનો સામનો કરવો પડે. આને કહેવાય ‘વિલફુલ બ્લાઇન્ડનેસ’—જાણીજોઈને અંધારામાં રહેવાની વૃત્તિ.
જીવનની મોટાભાગની રમતો ગણિત કરતાં વર્તણૂક પર વધુ ચાલે છે. આ અલ્ગોરિધમ એકદમ સીધો છે: જો તમારો દાવ સફળ રહ્યો, તો એ જ રસ્તો પકડી રાખો. જો પરિણામ હારમાં આવ્યું, તો તરત જ વ્યૂહરચના બદલી નાખો.
જીવનમાં દરવાજા હંમેશાં ખુલ્લા નથી રહેતા. ઘણી વાર ફક્ત એક નાની બારી ખૂલે છે, થોડી સેકન્ડ કે થોડા મહિના માટે, અને પછી કાયમ માટે બંધ થઈ જાય છે. 'વિન્ડો ઓફ ઓપોર્ચ્યુનિટી' એટલે એ મર્યાદિત સમયગાળો જેમાં લીધેલું પગલું જ ધાર્યું પરિણામ આપી શકે.
કોઈ નક્કર આયોજન નથી. ગણતરીના નામે મીંડું છે. સાધનો ખૂટી પડ્યાં છે. છતાં માણસ માથું ઊંચું રાખીને આગળ ધપે છે અને આશા રાખે છે કે કોઈ ચમત્કાર થશે. આને કહેવાય ‘વિંગ એન્ડ અ પ્રેયર’ મેથડ.
હરાજીમાં જીતવું એ હંમેશાં નફો નથી હોતો. ક્યારેક એ બરબાદીનું પહેલું પગથિયું હોય છે. જ્યારે કોઈ વસ્તુનું સાચું મૂલ્ય નક્કી ન હોય અને અનેક લોકો બોલી લગાવતા હોય, ત્યારે જે માણસ સૌથી વધુ આશાવાદી હોય તે જ જીતે છે.
એક જીત બીજી જીતનો રસ્તો સરળ બનાવી દે છે. આ માત્ર આત્મવિશ્વાસની વાત નથી, શુદ્ધ રસાયણશાસ્ત્ર છે. જ્યારે કોઈ પ્રાણી કે માણસ જીતે છે, ત્યારે તેના શરીરમાં ટેસ્ટોસ્ટેરોન અને ડોપામિનનું પ્રમાણ અચાનક વધી જાય છે. મગજ બદલાઈ જાય છે.
એક સાથે દસ કામ શરૂ કરવા એ બહાદુરી નથી, મૂર્ખામી છે. માણસનું મગજ એક સમયે એક જ દિશામાં દોડી શકે. પણ દુનિયા આપણને મલ્ટીટાસ્કિંગના ખોટા ગુણગાન ગાતી શીખવે છે. પરિણામ એ આવે છે કે બધાં કામ અધૂરાં રહે છે અને પૂરું એકેય થતું નથી.
મેડિકલ બિલ જોઈને ક્યારેક ચક્કર આવી જાય છે. દર્દીને સામાન્ય માથાનો દુખાવો હોય અને ડૉક્ટર સીધો એમઆરઆઈ લખી આપે. શરદી-ખાંસીમાં પાંચ હજારના લોહીના રિપોર્ટ કરાવી લેવાય. આ માત્ર સારવાર નથી, તબીબી ઉદ્યોગનો વેડફાટ છે.
હાડકાં આળસુ હોય છે. જો તમે તેમના પર સતત દબાણ નહીં નાખો, તો તે અંદરથી પોલાં થઈ જશે. ૧૯મી સદીમાં જર્મન સર્જન જુલિયસ વોલ્ફે આ શરીરશાસ્ત્રનો ગજબનો નિયમ આપ્યો હતો.
જીવતા રહેવું એ માત્ર સાહસ નથી, ચોક્કસ ગણતરી છે. સંકટ આવે ત્યારે દરેક જીવ પોતાની રક્ષા માટે કોઈ અસાધારણ ઢાલ શોધે છે. વનસ્પતિ હોય, પ્રાણી હોય કે માણસનું મન—જ્યારે આખું અસ્તિત્વ જોખમમાં મુકાય છે, ત્યારે એક અનુકૂલન આપોઆપ જાગે છે.
લાકડાની ટૂથપિક તમે જોઈ છે? જમ્યા પછી દાંત ખોતરવા વપરાય. બે સેકન્ડ કામ લાગે, પછી કચરાપેટીમાં જાય. બનાવવાનો ખર્ચ મામૂલી, વેચવાની કિંમત નજીવી અને તેનો કોઈ વિકલ્પ શોધવા કોઈ માથું ન ખંજવાળે.
ઉપર આકાશમાંથી જોનારને આખો નકશો દેખાય છે, પણ પગ નીચે પડેલો કાંટો નથી દેખાતો. મોટા સાહેબો અને નીતિ ઘડનારાઓ હંમેશાં વિમાનની બારીમાંથી દુનિયા જુએ છે. તેને 'બર્ડ્સ આઈ વ્યુ' કહેવાય. પણ જમીન પર પેટે ઘસડાઈને ચાલતા કીડાની નજર અલગ હોય છે.
કોઈ વસ્તુ જોઈને મોંમાંથી અનાયાસ નીકળી જાય: વાહ! આ પહેલી નજરનો ચમકારો છે. માર્કેટિંગ અને ડિઝાઇનિંગની દુનિયાએ આ લાગણીને પકડીને એક નિયમ બનાવી દીધો. તેનું નામ વાઉ ફેક્ટર. સામાન્ય ઉપયોગીતા પૂરતી નથી.
સિસ્ટમ કેટલી મજબૂત છે તે શાંતિના દિવસોમાં ક્યારેય પરખાતું નથી. કટોકટી આવે ત્યારે જ ખબર પડે છે કે પાયામાં કેટલું પોલાણ હતું.
ભૂલ થવી એ ગુનો નથી, પણ ભૂલ પછી તમે શું કરો છો તે તમારું ચરિત્ર નક્કી કરે છે. આ વિચાર ડેની મેયરે પોતાના ૨૦૦૬ના પુસ્તક 'સેટિંગ ધ ટેબલ'માં વ્યવસ્થિત રીતે રજૂ કર્યો હતો.
કોઈ તમને કહે કે આજે વરસાદ પડવાની સંભાવના ૩૦ ટકા છે. તમે છત્રી લીધા વગર બહાર નીકળો છો અને ધોધમાર વરસાદ તૂટી પડે છે. તમે તરત હવામાન વિભાગને ગાળો આપો છો: ‘આમને કશી ખબર પડતી નથી!’ આ તમારો ભ્રમ છે. ૩૦ ટકાનો અર્થ શૂન્ય ટકા નહોતો થતો.
કોઈપણ મોટો નિર્ણય લેતા પહેલાં એક સાદી કલ્પના કરો. તમે જે ખાનગીમાં કરવા જઈ રહ્યા છો, તે આવતીકાલના અખબારના પહેલા પાના પર છપાઈ જાય તો? તમારા પરિવાર, સગાંવહાલાં, પાડોશી અને કટ્ટર દુશ્મનો એ વાંચવાના છે. એ વાંચીને તમને ગર્વ થશે કે ક્ષોભ?
વિચારવાનો કોઈ અંત નથી. પ્લાનિંગના કાગળો ક્યારેય નફો નથી આપતા. ધંધામાં અને જિંદગીમાં સાચો વિજેતા એ નથી જે સૌથી મોટો જીનિયસ છે, પણ એ છે જે સૌથી વધુ અખતરા કરે છે. આ નિયમને ટૂંકમાં 'WTTMSW' કહે છે: હુએવર ટ્રાઇઝ ધ મોસ્ટ સ્ટફ વિન્સ.
કુદરતમાં એક વિચિત્ર નિયમ ચાલે છે: વનસ્પતિ જ્યારે ભયંકર તાણમાં હોય ત્યારે જે રસાયણ બનાવે છે, તે ખાવાથી બીજા જીવનું આયુષ્ય વધી જાય છે. આ વિચારને વિજ્ઞાન 'ઝેનોહોર્મેસિસ' કહે છે.
તમારે મૂળ એક સાદું કામ કરવું હતું. ગાડી ધોવી હતી. પણ નળી તૂટેલી નીકળી. નળી સાંધવા માટે ટેપ લેવા હાર્ડવેરની દુકાને જવું પડ્યું. ગાડીની ચાવી ન મળી કારણ કે ડ્રોઅર અટકી ગયું હતું.
શિકારી બાજ જ્યારે પોતાના પાંજરામાં શાંત બેઠો હોય ત્યારે તે સામાન્ય પક્ષી જેવો લાગે છે. પણ જ્યારે તેની આંખો તીક્ષ્ણ બને, પીંછાં સજ્જ થાય અને તે કોઈપણ ક્ષણે શિકાર પર તૂટી પડવા માટે રક્તતરસ્યો થઈ જાય, ત્યારે ફાલ્કનરીની પરિભાષામાં કહેવાય છે કે…
મોટા નિર્ણયો લેતી વખતે માણસ કાં તો આવેગમાં તણાય છે અથવા નસીબના ભરોસે બેસી રહે છે. મગજ અસ્પષ્ટ ડર અને હથેળીમાં સમાય તેવા લોભ વચ્ચે દોલન કરે છે. આ અંધાધૂંધીમાંથી બહાર નીકળવાનો રસ્તો એક સાદા કાગળ પરથી શરૂ થાય છે.
કોઈ પણ કામમાં પરિણામ જોઈતું હોય તો થોડું ટેન્શન જરૂરી છે. સાવ શાંત બેસી રહેશો તો આળસ આવશે, પણ માથા પર આભ તૂટી પડે એટલું દબાણ આવશે તો હાથ-પગ ધ્રૂજવા માંડશે. આ નિયમ સીધો છે: ઉત્તેજના કે તણાવ એક ચોક્કસ હદ સુધી માણસનું પરફોર્મન્સ વધારે છે.
ત્રણ મહિના પછીના કોઈ કામ માટે આજે હા પાડવી સાવ મફત લાગે છે. કોઈ પૂછે કે આવતા મહિને એક લગ્નમાં જશો? આપણે કહી દઈએ, ‘ચોક્કસ, કેમ નહીં!’ પણ જેવો એ દિવસ નજીક આવે એટલે છાતીમાં ધ્રાસકો પડે છે: ‘અરેરે, મેં હા કેમ પાડી દીધી?
શરૂઆત પરિણામથી કરો. વર્ષ પૂરું થાય ત્યારે શું બનશે તેની ચિંતા છોડીને, વર્ષના પહેલા જ દિવસે એવું માની લો કે તમે સફળ થઈ ચૂક્યા છો. આ માનસિક પ્રયોગને 'ઝેન્ડર પત્ર' કહે છે.
અધૂરું કામ મગજમાં ખીલાની જેમ ભોંકાયેલું રહે છે. જે પૂરું થઈ ગયું, તે વિસરાઈ જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક સત્યને ઝાઇગાર્નિક અસર કહે છે. માનવ મગજ બંધ ન થયેલા દરવાજા સહેલાઈથી ભૂલી શકતું નથી.
ગયા વર્ષે જે કર્યું હતું, તેમાં પાંચ ટકા વધારી દો. આ સરકારી માનસિકતા છે. આપણું મગજ પણ આ જ આળસમાં જીવે છે. ગઈકાલના નિર્ણયોને પાયો બનાવીને આજની યોજનાઓ ઘડવી એ સૌથી સલામત ભૂલ છે. શૂન્ય-આધારિત અભિગમ આ આળસ પર સીધો પ્રહાર કરે છે.
વિમાન હવામાં હોય ત્યારે એન્જિનિયર એમ ન કહી શકે કે દસમાંથી એકાદ વાર પંખો બંધ પડે તો ચાલે. ન્યુક્લિયર પાવર પ્લાન્ટમાં એક નાની ભૂલ આખા શહેરનો નકશો ભૂંસી નાખે.
માનવ મગજને ચોખ્ખો હિસાબ ગમે છે. આપણને જોખમ ઘટવું નથી જોઈતું, જોખમનું સંપૂર્ણ નિકંદન જોઈએ છે. અંકશાસ્ત્ર કહે છે કે સો ટકા જોખમમાંથી પચાસ ટકા જોખમ ઘટાડવું એ દસ ટકામાંથી શૂન્ય ટકા કરવા કરતાં પાંચ ગણું વધુ ફાયદાકારક છે.
દુનિયામાં રોટલો એક જ છે અને જો સામેવાળો મોટો ટુકડો તોડી લેશે તો મારે ભૂખ્યા રહેવું પડશે—આ વહેમનું નામ ઝીરો-સમ વિચારસરણી છે. ગણિત અને ગેમ થિયરીમાંથી આ શબ્દ આવ્યો. ત્યાં નિયમ સાદો છે: મારો વત્તા એક એટલે તારો માઇનસ એક, સરવાળો શૂન્ય.
એક માણસ ઊંઘી ગયો. સપનામાં એ પતંગિયું બની ગયો. પાંખો ફફડાવીને આમતેમ ઊડતો રહ્યો. એને પોતાનું અસલ અસ્તિત્વ યાદ પણ ન રહ્યું. અચાનક ઊંઘ ઊડી ગઈ. એ માણસ ચમકીને બેઠો થયો.