વિજેતાની ખુમારી

એક જીત બીજી જીતનો રસ્તો સરળ બનાવી દે છે. આ માત્ર આત્મવિશ્વાસની વાત નથી, શુદ્ધ રસાયણશાસ્ત્ર છે. જ્યારે કોઈ પ્રાણી કે માણસ જીતે છે, ત્યારે તેના શરીરમાં ટેસ્ટોસ્ટેરોન અને ડોપામિનનું પ્રમાણ અચાનક વધી જાય છે. મગજ બદલાઈ જાય છે. ભય ઓછો થાય છે, જોખમ લેવાની ક્ષમતા વધે છે. પરિણામે, આગલી લડાઈમાં તેના જીતવાની શક્યતા કુદરતી રીતે વધી જાય છે. આ જાદુઈ ચક્રને વિજ્ઞાન 'વિનર્સ ઇફેક્ટ' કહે છે.

ન્યુરોસાયન્ટિસ્ટ ઇયાન રોબર્ટસને પોતાના પુસ્તકમાં આ અસરનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કર્યું છે. પ્રાણીજગતમાં જોવા મળતી આ જૈવિક પ્રક્રિયા માણસોના સત્તા-સંઘર્ષમાં પણ એ જ રીતે કામ કરે છે. સતત જીત વ્યક્તિને વધુ આક્રમક, વધુ નીડર અને વધુ પ્રભાવશાળી બનાવે છે. સફળતા કોઈ નસીબ નથી, ઘણી વાર એ અગાઉ મળેલી નાની જીતોનું કેમિકલ પરિણામ હોય છે.

પણ આ સિક્કાની બીજી બાજુ ભયાનક છે. સતત જીત મગજને આંધળું કરી મૂકે છે. ટેસ્ટોસ્ટેરોનનો અતિરેક માણસને અહંકારી બનાવે છે. તેને લાગે છે કે પોતે અજેય છે. વિવેક ગુમાવી બેઠેલો વિજેતા એવાં જોખમો લેવા માંડે છે જે આત્મઘાતી સાબિત થાય. દુનિયાના ઇતિહાસમાં મોટા ભાગના શક્તિશાળી સામ્રાજ્યો કોઈ બહારના દુશ્મનને કારણે નહીં, પણ પોતાના જ વિજેતાઓની અતિ-ખુમારીને કારણે ધ્વસ્ત થયાં છે.

આપણા ઇતિહાસ તરફ નજર કરો. મરાઠા સામ્રાજ્યનો ઉત્તર ભારતમાં સૂરજ તપતો હતો. અટકથી કટક સુધી ભગવો લહેરાયો. સતત વિજયોએ મરાઠા સેનાપતિઓમાં અજેય હોવાનો ભ્રમ પેદા કર્યો. પરિણામે ૧૭૬૧માં પાણીપતના ત્રીજા મેદાનમાં અહેમદ શાહ અબ્દાલી સામે લડતી વખતે સ્થાનિક રાજપૂતો અને જાટો સાથે મંત્રણા કરવાની તસ્દી ન લેવાઈ. અતિઆત્મવિશ્વાસમાં થયેલી એ એક લડાઈએ આખા હિન્દુસ્તાનનો ઇતિહાસ બદલી નાખ્યો અને અંગ્રેજો માટે રસ્તો ખુલ્લો કરી દીધો.

જીત નશો છે. એ તમને લડતાં શીખવે છે, પણ જો સમયસર ન ઊતરે તો સીધા ખાઈમાં પટકે છે.