વિજેતાનો શાપ

હરાજીમાં જીતવું એ હંમેશાં નફો નથી હોતો. ક્યારેક એ બરબાદીનું પહેલું પગથિયું હોય છે. જ્યારે કોઈ વસ્તુનું સાચું મૂલ્ય નક્કી ન હોય અને અનેક લોકો બોલી લગાવતા હોય, ત્યારે જે માણસ સૌથી વધુ આશાવાદી હોય તે જ જીતે છે. એણે વસ્તુની અસલ કિંમત કરતાં વધુ ચૂકવી દીધું હોય છે. તમે મુકાબલો જીતી ગયા, પણ ગણતરી હારી ગયા. આને અર્થશાસ્ત્રમાં 'વિજેતાનો શાપ' કહે છે. જીતનો ગર્વ ઓગળે એટલે પસ્તાવો શરૂ થાય છે.

આ વિચાર ૧૯૭૧માં બહાર આવ્યો. એટલાન્ટિક રિચફિલ્ડ નામની પેટ્રોલિયમ કંપનીના ત્રણ એન્જિનિયરોએ જોયું કે સમુદ્રમાં તેલના કૂવાઓની હરાજીમાં તેલ કંપનીઓ વર્ષોવર્ષ ખોટ ખાતી હતી. જેણે હરાજી જીતી, એણે જમીનમાં રહેલા તેલનો અંદાજ સૌથી વધુ આંક્યો હતો. જમીન ખોદી ત્યારે તેલ ઓછું નીકળ્યું અને ખર્ચો માથે પડ્યો. વિજેતા બનવાની હોડમાં વ્યવહારુ બુદ્ધિ હારી ગઈ હતી.

આ શાપ માત્ર તેલ કંપનીઓને નથી નડતો. એ રોજિંદા અહંકારનો રોગ છે. જ્યારે બજારમાં સ્પર્ધા ઈગોની લડાઈ બની જાય, ત્યારે માણસ વસ્તુ ખરીદવા માટે નહીં પણ સામેવાળાને પછાડવા માટે બોલી બોલે છે. કોર્પોરેટ કંપનીઓ જ્યારે બીજી કંપનીને ખરીદવા અબજો રૂપિયા લૂંટાવી દે છે ત્યારે આ જ બને છે. જેને હરાવવાનો આનંદ બે મિનિટ રહે છે, એની કિંમત ચૂકવતાં વર્ષો નીકળી જાય છે.

સૌરાષ્ટ્રના એક મોટા શહેરમાં ગણેશોત્સવ કે નવરાત્રિની આરતીની બોલી લાગે ત્યારે આ દ્રશ્ય બરાબર પકડાય છે. મંડળના સ્ટેજ પર માઇક ગુંજે છે. બે વેપારીઓ આમને-સામને આવી જાય છે. સામાન્ય રીતે જે આરતીના પાંચ હજાર થતા હોય, તેની બોલી દોઢ લાખે પહોંચી જાય છે. મનસુખભાઈ સામા વેપારીની આબરૂ કાઢવા છેલ્લી બોલી બે લાખ બોલી નાખે છે. તાળીઓ પડે છે, હાર પહેરાવાય છે. પણ બીજા દિવસે સવારે જ્યારે ચેક લખવાનો વારો આવે ત્યારે મનસુખભાઈનું મોં કડવું થઈ ગયું હોય છે. આરતી મળી ગઈ, પણ અહંકારે ખિસ્સું ખાલી કરી નાખ્યું.

જે લડાઈ જીત્યા પછી ખાલીપો અને પસ્તાવો વધે, સમજી લેવું કે તમે ટ્રોફી નહીં પણ શાપ જીત્યા છો.