જાણીજોઈને આંખ આડા કાન

કોઈ સત્ય તમારી સામે ખુલ્લું પડ્યું હોય, પણ તમે મોઢું ફેરવી લો. કારણ? જો તમે એ સ્વીકારી લો, તો તમારે પગલાં લેવાં પડે. તમારે કોઈ અપ્રિય સચ્ચાઈનો સામનો કરવો પડે. આને કહેવાય ‘વિલફુલ બ્લાઇન્ડનેસ’—જાણીજોઈને અંધારામાં રહેવાની વૃત્તિ. મનોવિજ્ઞાન અને કાયદો બંને આ સ્થિતિને બહુ ગંભીર ગણે છે. કાયદામાં સ્પષ્ટ નિયમ છે: જો તમે કોઈ ગુનો કે ગરબડ જાણીજોઈને ન જોવાનો ડોળ કરો, તો તમે નિર્દોષ નથી રહેતા. તમારી અજ્ઞાનતા પસંદગીની છે, કુદરતી નથી.

આ વિચારને કાયદાકીય પરિભાષામાંથી કાઢીને સમાજ અને માનવવ્યવહારના પટલ પર લોકપ્રિય બનાવ્યો માર્ગારેટ હેફરનાને, પોતાના ૨૦૧૧ના જાણીતા પુસ્તકમાં. માણસ પોતાની જાતને બચાવવા માટે અનુકૂળ સત્યો જ શોધે છે. જે અગવડ ઊભી કરે તે માહિતીથી તે દૂર ભાગે છે. કંપનીઓમાં ગોટાળા થાય ત્યારે બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ હંમેશાં કહે છે કે ‘અમને કંઈ ખબર નહોતી.’ પણ હકીકતે તેઓ જાણવા માંગતા જ નહોતા. સત્ય ન જાણવામાં એક સસ્તી માનસિક શાંતિ મળે છે, જે લાંબા ગાળે આખી વ્યવસ્થાને ડુબાડે છે.

આપણું રિયલ એસ્ટેટ આનું ક્લાસિક ઉદાહરણ છે. ધારો કે તમે અમદાવાદ કે સુરતમાં ફ્લેટ ખરીદો છો. બિલ્ડર તમને સામાન્ય બજારભાવ કરતાં ૧૫% સસ્તો ભાવ આપે છે. તમે ક્યારેય પૂછતા નથી કે આ જમીન પર બિલ્ડિંગની મંજૂરી (બીયુ પરમિશન) મળી છે કે નહીં. તમને અંદરથી અણસાર છે કે કંઈક કાળુંધોળું છે. પણ મન કહે છે, ‘આપણે શું? સસ્તું મળે છે ને!’ પછી પાંચ વર્ષે મહાનગરપાલિકા સોસાયટી સીલ કરવાની નોટિસ ચોંટાડે ત્યારે તમે પીડિત હોવાનો ઢોંગ કરો છો. તમે અજાણ નહોતા, તમે અંધ બનવાનું પસંદ કર્યું હતું.

સોસાયટીની મીટિંગોમાં પણ આ જ તમાશો ચાલે છે. ચેરમેન કે સેક્રેટરી હિસાબમાં ગરબડ કરે છે તે આખી સોસાયટીને ખબર હોય છે. છતાં કોઈ પ્રશ્ન નથી પૂછતું. કારણ કે પ્રશ્ન પૂછવાથી સંબંધો બગડશે, માથાકૂટ થશે અને જવાબદારી પોતાના માથે આવશે. માણસ અણગમતા સત્ય કરતાં અનુકૂળ જૂઠ સાથે જીવવામાં વધારે આરામ અનુભવે છે. આ મૂર્ખામી નથી, આ જાણીજોઈને સ્વીકારેલી કાયરતા છે.

જે આંખો સત્ય જોવા માંગતી જ નથી, તેને દુનિયાનો કોઈ ચશ્મો સાચું બતાવી શકતો નથી.