યાક શેવિંગ

તમારે મૂળ એક સાદું કામ કરવું હતું. ગાડી ધોવી હતી. પણ નળી તૂટેલી નીકળી. નળી સાંધવા માટે ટેપ લેવા હાર્ડવેરની દુકાને જવું પડ્યું. ગાડીની ચાવી ન મળી કારણ કે ડ્રોઅર અટકી ગયું હતું. ડ્રોઅર સરખું કરવા માટે સ્ક્રુડ્રાઈવર જોઈતું હતું, જે પડોશી લઈ ગયો હતો. પડોશીના ઘરે ગયા તો એણે કહ્યું કે એની લોન મંજૂર કરાવવા માટે કોઈ ગેરન્ટર જોઈએ છે. સાંજ પડતાં તમે એક તદ્દન અજાણ્યા સરકારી દસ્તાવેજ પર સહી કરી રહ્યા છો અને ગાડી હજી એવી ને એવી ધૂળ ખાય છે. આ અગણિત આડખીલીઓની શૃંખલાનું નામ છે યાક શેવિંગ.

આ શબ્દ એમઆઈટીના કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાની કાર્લિન વિયેરીએ ૧૯૯૦ના દાયકામાં ઘડ્યો હતો. એ એક કાર્ટૂન શોમાંથી પ્રેરિત હતો. પ્રોગ્રામિંગમાં ઘણી વાર એક નાની ભૂલ સુધારવા માટે સોફ્ટવેરનું આખું નવું વર્ઝન ઈન્સ્ટોલ કરવું પડે છે અને ત્યાં સુધી પહોંચતાં મૂળ કામ વિસરાઈ જાય છે. આ વિચાર માત્ર ટેક્નોલોજી પૂરતો સીમિત નથી. એ માનવજીવનની સૌથી સામાન્ય અને થકવી નાખનારી ફસામણ છે. આપણે એક મોટા લક્ષ્ય સુધી પહોંચવા માટે નાના-નાના વચગાળાના ખાડા પૂરવા નીકળીએ છીએ, અને ખાડા ખોદતાં-ખોદતાં આખી જિંદગી પાવડો ફેરવતા રહી જઈએ છીએ.

આપણે માનીએ છીએ કે પ્રક્રિયા કરવી એટલે પ્રગતિ થવી. પણ ઘણી વાર પ્રક્રિયા માત્ર એક ભૂલભુલામણી હોય છે. ભારતની બેંકિંગ સિસ્ટમમાં આ દ્રશ્ય રોજ સર્જાય છે. ધારો કે કિશોરભાઈ હોમ લોન લેવા સરકારી બેંકમાં ગયા. મેનેજરે કહ્યું કે ત્રણ વર્ષના આઈટી રિટર્ન લાવો. સીએ પાસે ગયા તો એણે કહ્યું કે જૂનું પાનકાર્ડ આધાર સાથે લિંક નથી. આધાર સેન્ટરે ગયા તો ખબર પડી કે ફિંગરપ્રિન્ટ મેચ નથી થતી, એટલે નવો નંબર અપડેટ કરવા તાલુકા પંચાયત જવું પડશે. પંચાયતમાં સર્વર ડાઉન હતું. ચાર અઠવાડિયા પછી કિશોરભાઈ એક તલાટીની ઓફિસ બહાર ચા પીતા ઊભા છે. મૂળ સવાલ ગાયબ થઈ ચૂક્યો છે કે મકાન ક્યાં લેવાનું હતું.

યાક શેવિંગથી બચવાનો એક જ ઉપાય છે: જાગૃતિ. દરેક અડચણ વખતે અટકીને પૂછો કે શું આ કંટાળાજનક ગૌણ કામ ખરેખર અનિવાર્ય છે? શું આના વગર મૂળ કામ પૂરું કરવાનો કોઈ સીધો રસ્તો નથી? જો તમે દર વખતે નાની મુશ્કેલીને સોલ્વ કરવા ઊંડા ઊતરશો, તો ક્યારેય મૂળ કિનારે પાછા નહીં આવી શકો.

જે માણસ હિમાલય ચડવા નીકળ્યો હોય, એણે રસ્તામાં પથરાની ધાર તપાસવા નથી બેસવાનું હોતું.