યારક મનોદશા

શિકારી બાજ જ્યારે પોતાના પાંજરામાં શાંત બેઠો હોય ત્યારે તે સામાન્ય પક્ષી જેવો લાગે છે. પણ જ્યારે તેની આંખો તીક્ષ્ણ બને, પીંછાં સજ્જ થાય અને તે કોઈપણ ક્ષણે શિકાર પર તૂટી પડવા માટે રક્તતરસ્યો થઈ જાય, ત્યારે ફાલ્કનરીની પરિભાષામાં કહેવાય છે કે બાજ 'યારક'માં છે. આ શબ્દ મૂળ મધ્ય એશિયા અને પર્શિયન શિકારીઓ પાસેથી આવ્યો છે. ટી. એચ. વ્હાઇટ જેવા લેખકોએ શિકાર પરના પુસ્તકોમાં આ સ્થિતિનું વર્ણન કર્યું છે. આ માત્ર ભૂખ નથી. આ એક એવી ઉગ્ર, આક્રમક સજ્જતા છે જેમાં પ્રાણી અંદરથી ધૂંધવાય છે અને કોઈ પણ ભોગે લક્ષ્યને વીંધી નાખવા તત્પર હોય છે.

આધુનિક મનોવિજ્ઞાન અને વર્તણૂકમાં આ શબ્દ એક ચોક્કસ માનસિક સ્થિતિ માટે વપરાય છે. માણસ જ્યારે આંતરિક રીતે અસંતોષ, દબાયેલો ગુસ્સો અથવા અતિશય અધીરાઈથી ભરાયેલો હોય, ત્યારે તે 'યારક'માં હોય છે. એ વખતે એ તર્ક સાંભળવા તૈયાર નથી હોતો. એને માત્ર એક નિમિત્ત જોઈએ છે, એક નાનકડી ચિનગારી. સામાન્ય માણસ આવી સ્થિતિને પ્રોડક્ટિવિટી માની બેસે છે, પણ હકીકતમાં આ બેધારી તલવાર છે. આ મનોદશામાં માણસ સર્જનાત્મક ઓછો અને વિનાશક વધુ બની જાય છે.

સંયુક્ત કુટુંબમાં આ સ્થિતિ રોજિંદી છે. મોટા ઘરમાં કોઈ જેઠાણી કે કાકા દિવસભર શાંત દેખાય, પણ અંદરથી અસંતોષનો લાવા ઊકળતો હોય. ઘરમાં કોઈ નવી વહુથી વાસણનો અવાજ થયો કે તરત જ પેલો બાજ તૂટી પડે છે. મુદ્દો વાસણનો નથી હોતો. માણસ પહેલેથી 'યારક'માં હતો. એ અંદરથી કોઈ શિકાર શોધી રહ્યો હતો જેથી પોતાનો સળગતો પિત્તો બહાર ઠાલવી શકાય. રસોડામાં ચાલતાં શીતયુદ્ધો મોટાભાગે આ જ આક્રમક અધીરાઈનું પરિણામ હોય છે.

પોતાની જાતને ઓળખવી જરૂરી છે. શું તમે ખરેખર કામ કરવા માગો છો કે માત્ર કોઈના પર તૂટી પડવા માટે બહાનું શોધો છો? જ્યારે તમે કારણ વગર બધાની ભૂલો શોધવા માંડો, ત્યારે સમજી લેવું કે તમે શિકાર કરવા નીકળેલા બાજ બની ગયા છો. ઉર્જાને સાચી દિશા ન મળે તો એ પોતાના જ માળાને બાળી નાખે છે.

જે માણસ અંદરથી ભરેલો બેઠો હોય, એને લડવા માટે કારણની નહીં, માત્ર કોઈના શ્વાસ લેવાના અવાજની જરૂર પડે છે.