જ્યારે-હું-છેવટે માનસિકતા

આપણે વર્તમાનને જીવતા નથી, માત્ર સહન કરીએ છીએ. મનમાં એક જ ભ્રમ સતત ઘૂમરાય છે કે જિંદગી અત્યારે શરૂ નથી થઈ, એ તો પેલો ચોક્કસ મુકામ આવશે પછી જ શરૂ થશે. આને કહેવાય છે 'જ્યારે-હું-છેવટે' માનસિકતા. આ એક એવો માનસિક છટકબારીનો કૂવો છે, જેમાં માણસ આજના દિવસને માત્ર આવતીકાલની સીડી બનાવી દે છે. સુખ, શાંતિ અને સાચો સંતોષ હંમેશાં ભવિષ્યના કોઈ કાલ્પનિક ખૂણે ગિરવે મુકાયેલા રહે છે.

લેખક ઓલિવર બર્કમેને પોતાના ૨૦૨૧ના પુસ્તક 'ફોર થાઉઝન્ડ વીક્સ'માં આ ખ્યાલને ખુલ્લો પાડ્યો છે. એમણે બતાવ્યું કે આધુનિક માણસ સમયને એક સાધન તરીકે વાપરે છે. આપણે વિચારીએ છીએ કે એકવાર અમુક ચોક્કસ લક્ષ્ય પૂરું થઈ જાય, પછી આપણે ખરેખર જીવવાનું શરૂ કરીશું. પણ મુશ્કેલી એ છે કે પેલું 'છેવટે' ક્યારેય આવતું જ નથી. એક મુકામ પૂરો થાય એટલે તરત બીજો દરવાજો ખુલી જાય છે, અને વર્તમાન કાયમ માટે મુલતવી રહે છે.

આ છટકું બહુ ખતરનાક છે, કારણ કે એ આપણને આપણી એકમાત્ર વાસ્તવિકતા—આ ક્ષણ—થી કાપી નાખે છે. ધારો કે સૌરાષ્ટ્રના એક ગામડામાં જીવણભાઈ ખેડૂત છે. વીસ વીઘા જમીન, કપાસ અને મગફળીનો પાક. જીવણભાઈ વર્ષોથી એક જ વાત રટે છે: 'જ્યારે સહકારી મંડળીનું દેવું પતી જાય અને એપીએમસીમાં આ સાલ બમ્પર ભાવ મળી જાય, પછી નિરાંતે જીવીશ.' પાક સારો થયો, દેવું પણ ચૂકવાઈ ગયું. પણ હવે નવો વિચાર આવ્યો: 'જ્યારે બોરવેલમાં નવું સબમર્સિબલ પંપ મુકાઈ જાય અને દીકરાનું પાદરવાળી જમીનનું કામ પતે, પછી શાંતિ.'

ખેતરની માટીની સુગંધ, ડેરીએ જઈને પીધેલી સવારની તાજી ચા કે સંધ્યાકાળની નિરાંત—આ બધું જ જીવણભાઈના હાથમાંથી સરકી ગયું. એમની જિંદગી માત્ર આગામી સીઝનની રાહ જોવામાં ખર્ચાઈ ગઈ. પરિણામ એ આવે છે કે માણસ આખી જિંદગી પ્લેટફોર્મ પર ઊભો રહીને ટ્રેનની રાહ જોયા કરે છે, અને ખબર પણ નથી પડતી કે એ પોતે જે ડબ્બામાં ઊભો છે એ જ ગાડી ક્યારનીય ઉપડી ચૂકી છે.

ભવિષ્યના સંતોષની રાહ જોતો માણસ એ મૂર્ખ મુસાફર જેવો છે, જે સ્ટેશન આવવાના વહેમમાં આખી સફર બારી બહાર જોયા વગર જ કાપી નાખે છે.