ઝીરો-રિસ્ક પૂર્વગ્રહ

માનવ મગજને ચોખ્ખો હિસાબ ગમે છે. આપણને જોખમ ઘટવું નથી જોઈતું, જોખમનું સંપૂર્ણ નિકંદન જોઈએ છે. અંકશાસ્ત્ર કહે છે કે સો ટકા જોખમમાંથી પચાસ ટકા જોખમ ઘટાડવું એ દસ ટકામાંથી શૂન્ય ટકા કરવા કરતાં પાંચ ગણું વધુ ફાયદાકારક છે. પણ માણસની ખોપરી ગણિતથી નહીં, લાગણીથી ચાલે છે. આપણે મોટા ખતરાને અડધો કરવાને બદલે નાનકડા જોખમને સાવ શૂન્ય કરવા માટે તગડી કિંમત ચૂકવી દઈએ છીએ. આ મૂર્ખામીનું નામ છે ઝીરો-રિસ્ક પૂર્વગ્રહ.

આ વિભાવના નિર્ણયશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્રના સંશોધકો ડબ્લ્યુ. કિપ વિસ્કુસી અને જોનાથન બેરને ૧૯૮૦ના દાયકામાં લોકોના નિર્ણયો તપાસીને બહાર આણી હતી. જ્યારે લોકોને પૂછવામાં આવ્યું કે બે જુદા જુદા કેમિકલમાંથી કેન્સરનું જોખમ ઘટાડવું છે, ત્યારે મોટાભાગના લોકોએ જ્યાં જોખમ સાવ શૂન્ય થઈ જતું હતું તે વિકલ્પ પસંદ કર્યો—ભલે તેનાથી એકંદર બચેલા લોકોની કુલ સંખ્યા ઘણી ઓછી હતી. શૂન્યનો આંકડો મગજને એક ખોટી સલામતીની નિરાંત આપે છે. અજ્ઞાતનું અસ્તિત્વ જ આપણને ડરાવે છે.

આ પૂર્વગ્રહ વ્યાપાર અને અંગત જિંદગીમાં ભારે નુકસાન કરાવે છે. બેંગલુરુની એક ટેક સ્ટાર્ટઅપ કંપનીનો દાખલો લો. સર્વર હેક થવાનું નાનકડું બે ટકા જોખમ સાવ શૂન્ય કરવા માટે સંચાલકોએ કરોડો રૂપિયાની નવી સાયબર સિક્યોરિટી સિસ્ટમ ખરીદી લીધી. બીજી તરફ, કંપની પાસે ગ્રાહકો લાવવા માટે પૂરતું માર્કેટિંગ બજેટ નહોતું અને આગામી છ મહિનામાં ધંધો ઠપ થઈ જવાનું જોખમ ચાલીસ ટકા જેટલું ઊંચું હતું. મોટા ખતરા સામે આંખ આડા કાન કરીને પેલા બે ટકા જોખમને શૂન્ય કરવા માટે આખી મૂડી ફૂંકી મારી. અંતે કંપની સિક્યોરિટીના અભાવે નહીં, પણ ગ્રાહકોના અભાવે ડૂબી ગઈ.

આપણે પણ આ જ કરીએ છીએ. મોંઘા રોગની સંભાવના સામે સાદો પચાસ લાખનો ટર્મ ઇન્શ્યોરન્સ લેવાને બદલે, લોકો જેમાં પૈસા ડૂબવાનું જોખમ બિલકુલ શૂન્ય હોય તેવી સાવ સડેલા વ્યાજવાળી વીમા પૉલિસી પકડીને બેસી રહે છે. પૂર્ણ નિયંત્રણનો ભ્રમ વાસ્તવિક સલામતી કરતાં વધુ મોંઘો પડે છે.

જીવનમાં પૂર્ણ સલામતી જેવું કશું હોતું નથી; શૂન્ય જોખમ ખરીદવા જશો તો અંતે ખુદ શૂન્ય થઈ જશો.