જમીની વાસ્તવિકતાનો દ્રષ્ટિકોણ

ઉપર આકાશમાંથી જોનારને આખો નકશો દેખાય છે, પણ પગ નીચે પડેલો કાંટો નથી દેખાતો. મોટા સાહેબો અને નીતિ ઘડનારાઓ હંમેશાં વિમાનની બારીમાંથી દુનિયા જુએ છે. તેને 'બર્ડ્સ આઈ વ્યુ' કહેવાય. પણ જમીન પર પેટે ઘસડાઈને ચાલતા કીડાની નજર અલગ હોય છે. એને ધૂળ, ખાડા અને પથ્થર સાક્ષાત દેખાય છે. આ છે વર્મ્સ આઈ વ્યુ. એટલે કે જમીની સ્તરનો અતિ-નજીકનો, અસલી વાસ્તવિકતાનો દ્રષ્ટિકોણ. આ કોઈ પુસ્તકીય થિયરી નથી, પણ અમલદારશાહીના અંધાપો તોડવાનું સાધન છે.

આ વિચાર ક્યારે શરૂ થયો તેનો કોઈ એક પિતા નથી. ફોટોગ્રાફીમાં જમીન પર કેમેરો ટેકવીને નીચેથી ઉપર ફોટો લેવાની કળા તરીકે આ શબ્દ જાણીતો થયો. ત્યાર પછી સમાજશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્રમાં વિકાસલક્ષી યોજનાઓનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે વિચારકોએ આ શબ્દ અપનાવ્યો. ગરીબી કે બેરોજગારી ગાંધીનગર કે દિલ્હીના એસી ચેમ્બરમાં બેસીને બનાવેલા પાવરપોઇન્ટ પ્રેઝન્ટેશનથી સમજાતી નથી. યોજનાઓ કાગળ પર ચમકે છે, પણ ધૂળિયા રસ્તા પર ફસડાઈ પડે છે.

આપણે ત્યાં પોલિસી બનાવનારા લોકો આંકડાના નશામાં જીવે છે. તેઓ અઢીસો પાનાંના રિપોર્ટ બનાવે છે, જેમાં સરેરાશ ગણતરીઓ સાચી હોય પણ જીવતો માણસ ગાયબ હોય. જમીની સ્તરની વિગતો અવગણવાથી અબજો રૂપિયાના પ્રોજેક્ટ્સ કચરાપેટીમાં જાય છે. જે માણસ જમીન પર નથી બેઠો, તે વાસ્તવિકતાના ખાડા માપી શકતો નથી. નિર્ણય લેવા માટે ઊંચાઈ જોઈએ, પણ નિર્ણય ટકાવી રાખવા માટે પગ જમીનમાં ખૂંપેલા હોવા જોઈએ.

ધારો કે સૌરાષ્ટ્રના એક ગામડામાં નવી સહકારી ડેરી ખુલી. મોટા અધિકારીઓએ ડેટા જોઈને નક્કી કર્યું કે ખેડૂતોને દૂધના પૈસા સીધા બેંક ખાતામાં જમા થશે. બહુ પ્રગતિશીલ વિચાર લાગ્યો. પણ ગામમાં બેંકની શાખા બાર કિલોમીટર દૂર હતી અને વીજળી દિવસમાં ચાર કલાક જ આવતી. કાનજીભાઈ જેવા નાના ખેડૂતને પાંચસો રૂપિયા ઉપાડવા માટે આખો દિવસ બગાડીને એસટી બસની રાહ જોવી પડતી. કાગળ પર ડિજિટલ ક્રાંતિ થઈ ગઈ, પણ ખેડૂત ભૂખ્યો રહ્યો. અધિકારી પાસે પક્ષીની નજર હતી, પણ કાનજીભાઈ પાસે કીડાની નજર હતી જેણે પગ નીચેનો અસલી ખાડો જોયો હતો.

જે લોકો વાદળોમાં બેસીને દુનિયા ચલાવવા માંગે છે, એમના પગ નીચેથી એક દિવસ જમીન સરકી જાય છે ત્યારે જ ખબર પડે છે કે ધૂળ કેટલી કઠણ હોય છે.