હા... અરેરે! અસર

ત્રણ મહિના પછીના કોઈ કામ માટે આજે હા પાડવી સાવ મફત લાગે છે. કોઈ પૂછે કે આવતા મહિને એક લગ્નમાં જશો? આપણે કહી દઈએ, ‘ચોક્કસ, કેમ નહીં!’ પણ જેવો એ દિવસ નજીક આવે એટલે છાતીમાં ધ્રાસકો પડે છે: ‘અરેરે, મેં હા કેમ પાડી દીધી?’ આ માનસિક બીમારીનું નામ છે: ‘યસ... ડેમ! ઇફેક્ટ’.

ગેલ ઝોબરમેન અને જોન લિન્ચ નામના સંશોધકોએ ૨૦૦૫માં આ મનોવૈજ્ઞાનિક ભૂલ પર પેપર લખ્યું હતું. પાછળથી એશલી વ્હિલાન્સે પોતાના પુસ્તકમાં આ ખ્યાલને લોકો સુધી પહોંચાડ્યો. માણસનું મગજ પૈસાની બાબતમાં ભવિષ્યનો હિસાબ બરાબર સમજે છે. આપણને ખબર હોય છે કે ત્રણ મહિના પછી પણ આપણું બેંક બેલેન્સ રાતોરાત બમણું નથી થવાનું. પણ સમયની બાબતમાં આપણે ભયંકર ભ્રમમાં જીવીએ છીએ. આપણે માની લઈએ છીએ કે આવતા મહિને તો આપણે સાવ નવરા હોઈશું.

વાસ્તવિકતા સાવ ઊંધી છે. આવતીકાલનો સમય પણ આજના જેટલો જ ભરેલો હોવાનો છે. છતાં આપણે ભવિષ્યના સમયને મફતની જાગીર ગણીને લૂંટાવી દઈએ છીએ. બીજાને ખુશ કરવા કે તે ક્ષણે ના કહેવાની અણઘડતા ટાળવા આપણે અગાઉથી ‘હા’ ભણી લઈએ છીએ. જેવી એ તારીખ કેલેન્ડરમાં સામે આવીને ઊભી રહે છે, આપણો શ્વાસ અધ્ધર થઈ જાય છે.

ગુજરાતી પરિવારોમાં આ રોગ વેકેશન કે પ્રવાસ વખતે સૌથી વધુ વકરે છે. દિવાળીના ત્રણ મહિના પહેલાં મામા કહેશે કે જાન્યુઆરીમાં બધાં સાથે મળીને ઉત્તરાખંડની યાત્રાએ જઈએ. મનુભાઈ ઉત્સાહમાં આવીને બોલી દેશે, ‘હા, ફાઇનલ! ગાડી હું જ બુક કરાવી દઈશ.’ પણ જેવો ડિસેમ્બર પૂરો થાય એટલે ઓફિસનું કામ, બાળકની વાર્ષિક પરીક્ષાઓ અને ઘરના હપ્તાઓ માથે તૂટી પડે. હવે મનુભાઈ રોજ રાતે માથું કૂટે છે કે મેં પેલા પ્રવાસ માટે હા કેમ પાડી હતી? હવે રદ કરીએ તો સંબંધ બગડે, જઈએ તો કામ બગડે.

આ આત્મઘાતી ઉદારતામાંથી બચવાનો એક જ કાયદો છે: જે કામ આજે સાંજે કરવાનું હોય અને તમે ના પાડવાના હો, તો ત્રણ મહિના પછી માટે પણ એ જ ક્ષણે સાફ ‘ના’ પાડી દો. ભવિષ્યનો સમય પણ આજની જેમ જ કિંમતી રહેવાનો છે.

જે હા તમે આજે શરમમાં પાડો છો, એ આવતીકાલે પસ્તાવો બનીને તમારું ગળું દબાવશે.