શું, તો શું, હવે શું

કોઈપણ સમસ્યા સામે આવે ત્યારે મોટાભાગના લોકો ગભરાઈ જાય છે અથવા માત્ર બળાપો કાઢે છે. તેઓ હકીકત અને તેના પરિણામ વચ્ચેનો ભેદ પારખી શકતા નથી. આ માનસિક અવ્યવસ્થાને ઉકેલવા માટે ત્રણ પ્રશ્નોની એક સરળ શૃંખલા વપરાય છે: શું થયું? તો શું? અને હવે નવું શું કરી શકાય? આ વિચાર શિક્ષણવિદ્ ટેરી બોર્ટનના વર્ષ ૧૯૭૦ના પ્રતિબિંબ મોડેલ સાથે મળતો આવે છે. નામ ગમે તે હોય, આ ફોર્મ્યુલા વિચારવાની પ્રક્રિયાને તર્કબદ્ધ બનાવે છે.

પહેલો તબક્કો છે 'શું'—એટલે કે તટસ્થ હકીકત. લાગણીઓ બાજુ પર મૂકીને માત્ર ઘટના નોંધો. બીજો તબક્કો છે 'તો શું'—તેનો અર્થ એ કે આ ઘટનાનું મહત્વ શું છે અને તેની ખરી અસર ક્યાં પડી રહી છે? મોટાભાગના લોકો અહીં જ થાપ ખાય છે; તેઓ નાની વાતનું મોટું મહત્વ કરી દે છે અથવા મોટી મુશ્કેલીને અવગણે છે. ત્રીજો અને નિર્ણાયક તબક્કો છે 'હવે નવું શું'—અહીં આગળનું પગલું નક્કી થાય છે. ભૂતકાળને બદલી શકાતો નથી, પણ હવે પછીની ચોક્કસ યોજના અહીં ઘડાય છે.

આ મોડેલ તમને માત્ર માહિતી એકઠી કરવાને બદલે નિર્ણય લેવા તરફ દોરી જાય છે. જીવનમાં ઘણીવાર માહિતીનો ઢગલો હોય છે પણ દિશા શૂન્ય હોય છે. જ્યારે તમે પરિસ્થિતિને આ ત્રણ ખાનામાં વહેંચી દો છો, ત્યારે મનમાંથી નકામો ઘોંઘાટ આપોઆપ ગાયબ થઈ જાય છે.

ધારો કે અમદાવાદની કોઈ મોટી હોસ્પિટલમાં એક સિનિયર ડૉક્ટર દર્દીનો રિપોર્ટ જુએ છે. રિપોર્ટમાં શુગર લેવલ ખૂબ ઊંચું આવ્યું છે—આ છે 'શું'. માત્ર આટલું જાણીને ડૉક્ટર બેસી રહેતા નથી. તેઓ વિચારે છે કે જો આટલું શુગર રહેશે તો દર્દીની કીડની કે હૃદય પર તાત્કાલિક જોખમ ઊભું થશે—આ છે 'તો શું'. અને અંતે, ડૉક્ટર જૂની દવાઓ બદલીને ઇન્સ્યુલિનનું નવું ડોઝ નક્કી કરે છે અને ખોરાક બદલવાની કડક સૂચના આપે છે—આ છે 'હવે નવું શું'. જો ડૉક્ટર માત્ર રિપોર્ટ જોઈને ચિંતા જ કર્યા કરે તો દર્દી બચે નહીં. કાર્યશીલતા આ છેલ્લા પગલામાં જ છે.

હકીકતો માત્ર કાગળ ભરે છે, બુદ્ધિ તેનું વજન માપે છે, પણ ભવિષ્ય તો તમારું આગલું પગલું જ લખે છે.