ઝાઇગાર્નિક અસર

અધૂરું કામ મગજમાં ખીલાની જેમ ભોંકાયેલું રહે છે. જે પૂરું થઈ ગયું, તે વિસરાઈ જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક સત્યને ઝાઇગાર્નિક અસર કહે છે. માનવ મગજ બંધ ન થયેલા દરવાજા સહેલાઈથી ભૂલી શકતું નથી. જ્યાં સુધી કોઈ પ્રક્રિયા પૂરી ન થાય, ત્યાં સુધી મન તેના વિચારોને સતત ઉછાળ્યા કરે છે. ક્યારેક આ બેચેની સર્જે છે, તો ક્યારેક કામ પૂરું કરાવવાની અદભુત પ્રેરણા.

આ વિચાર સોવિયેત મનોવિજ્ઞાની બ્લુમા ઝાઇગાર્નિકે ૧૯૨૭માં રજૂ કર્યો હતો. વિયેનાના એક રેસ્ટોરાંમાં તેમણે જોયું કે વેઈટર ગ્રાહકોના અટપટા ઓર્ડર બિલ ચૂકવાય ત્યાં સુધી બરાબર યાદ રાખતા હતા. પૈસા પત્યા પછી તરત જ એ બધું ભૂલી જતા. ઝાઇગાર્નિકે પ્રયોગો કર્યા અને સાબિત કર્યું કે મગજ અધૂરા કાર્યોને પૂર્ણ થયેલા કાર્યો કરતાં બમણી તીવ્રતાથી યાદ રાખે છે.

આ અસરનું દબાણ આપણા રોજિંદા જીવનમાં શાંતિ છીનવી લે છે. અધૂરા ઈમેલ, ન વંચાયેલા પુસ્તકો કે અડધા અટકેલા નિર્ણયો મગજની ઊર્જા ચૂસી લે છે. ટેલિવિઝન સીરિયલોના અંતે આવતા ક્લિફહેન્ગર આ જ સિદ્ધાંત પર રમાય છે. અધૂરી વાર્તા માણસને બીજા એપિસોડ તરફ ખેંચી જાય છે. મન જ્યારે કોઈ વાતનો તાળો નથી મેળવી શકતું, ત્યારે તે અંદરથી વલોવાય છે.

અમદાવાદના કોઈ નવા ફ્લેટ સ્કીમમાં મકાન બુક કરાવનાર પ્રવીણભાઈની હાલત જુઓ. બિલ્ડરે નવ્વાણું ટકા કામ પૂરું કરી દીધું છે. પણ સોસાયટીનું લિફ્ટનું ફિટિંગ અને ક્લબહાઉસનું ટાઇલ્સનું કામ બે મહિનાથી અટક્યું છે. પ્રવીણભાઈને આલીશાન ડ્રોઇંગરૂમ કે સુંદર બાલ્કની દેખાતી નથી. રાત્રે સૂતી વખતે પણ એમના મનમાં પેલી અડધી ઊભેલી લિફ્ટ જ ઘુમરાય છે. પૂરું થયેલું મોટું કામ ભૂલાઈ ગયું, પણ નાનકડી અધૂરાશ એમનું બીપી વધારે છે.

મગજને મુક્તિ જોઈતી હોય તો પૂર્ણવિરામ મૂકતાં શીખો; અલ્પવિરામ હંમેશાં ઊંઘ હરામ કરે છે.