આ ટેગ સાથે 306 લેખ · પાનું ૧ / ૭
કોઈ ચોક્કસ વિચારકે આ નામે કોઈ સત્તાવાર સિદ્ધાંત ઘડ્યો હોય તેવો કોઈ ચોપડીમાં પુરાવો નથી. છતાં વ્યવહારુ અર્થશાસ્ત્ર અને નીતિશાસ્ત્રમાં આ ખેલ સદીઓ જૂનો છે.
તમારી સામે બે પેટી મૂકેલી છે. પેટી ‘અ’ પારદર્શક છે, જેમાં એક લાખ રૂપિયા દેખાય છે. પેટી ‘બ’ બંધ છે, જેમાં ક્યાં તો શૂન્ય છે અથવા દસ કરોડ રૂપિયા છે. તમારી પાસે બે જ રસ્તા છે: કાં તો બંને પેટીઓ ઉઠાવી લો, અથવા ફક્ત બંધ પેટી ‘બ’ પસંદ કરો.
મોટા ભાગના લોકો યોજનાઓના કાગળ પર મરી જાય છે. ડાયરીમાં મોટો ધ્યેય લખ્યો હોય: 'બોર્ડની પરીક્ષામાં મેરિટ લાવવું' અથવા 'નવો બિઝનેસ શરૂ કરવો'.
આપણે બધા લક્ષ્યો નક્કી કરવાના જુના નિયમોથી ટેવાયેલા છીએ. મોટા ભાગના લોકો 'સ્માર્ટ' લક્ષ્યોની વાતો કરે છે. વર્ષના અંતે પાંચ કિલો વજન ઘટાડવું છે, કે આવતા ત્રણ વર્ષમાં મોટો ફ્લેટ ખરીદવો છે. પરિણામ?
ઓગણત્રીસ, ઓગણચાલીસ કે ઓગણપચાસ. આ માત્ર કેલેન્ડરની સામાન્ય તારીખો નથી, પણ માણસના મગજમાં વાગતી ખતરાની ઘંટીઓ છે. જ્યારે માણસની ઉંમરનો છેલ્લો આંકડો નવ પર પહોંચે છે, ત્યારે અચાનક તેનું વલણ બદલાઈ જાય છે.
આ એક આખી જમાતનું વર્ણન છે. એવા જુવાનિયાઓ જે ભણતા પણ નથી અને કોઈ નોકરી-ધંધો પણ કરતા નથી. સ્પેનિશ ભાષામાં આ વાક્યપ્રયોગ શરૂ થયો: 'ની એસ્તુદિયા, ની ત્રાબાહા'—એટલે કે 'ની-ની'. ન તો ડિગ્રી લેવાની ધગશ, ન તો પરસેવો પાડીને કમાવવાની ત્રેવડ.
વાસ્તવિકતા અને કલ્પના વચ્ચે કોઈ મુકાબલો હોઈ શકે નહીં. પણ માણસનો અહંકાર હંમેશાં આ ભૂલ કરે છે. નિર્વાણ ફેલેસી એટલે હાજર રહેલા વ્યવહારુ ઉકેલને કોઈ કાલ્પનિક, સંપૂર્ણ અને દોષરહિત આદર્શ સાથે સરખાવીને ફગાવી દેવો.
કોઈ માણસ ગમે તેટલો પ્રતિભાશાળી હોય, જો તે આજુબાજુના લોકોનું જીવવું હરામ કરી નાખતો હોય, તો તેને ઘરમાં કે ટીમમાં રખાય નહીં. આ સાદો નિયમ છે.
તમે એક મોટો દાવો કરો છો. કોઈ સામેથી પાક્કો પુરાવો આપીને તમારો દાવો ખોટો પાડે છે. હવે તમારી પાસે બે રસ્તા છે. કાં તો ભૂલ સ્વીકારો, કાં પછી શરતો બદલી નાખો. મોટા ભાગના લોકો શરતો બદલે છે. તેઓ કહેશે, 'હા, પણ એ સાચો માણસ નહોતો.
વાટાઘાટોમાં સૌથી કિંમતી ચલણ સમય છે. સામાન્ય રીતે લોકો કામ પૂરું કરવા કે સોદો આટોપવા માટે ચોક્કસ તારીખ નક્કી કરે છે. પણ જ્યારે એક પક્ષ જાણીજોઈને કોઈ અંતિમ તારીખ આપતો જ નથી, ત્યારે રમત પલટાઈ જાય છે.
શિખર પર પહોંચ્યા પછી માણસ નીચે જ કેમ ગબડે છે? એક રસપ્રદ વાસ્તવિકતા છે. વિજ્ઞાન જગતનો સૌથી મોટો પુરસ્કાર નોબેલ પ્રાઈઝ છે. જે વૈજ્ઞાનિકને આ સન્માન મળે છે, તેના જીવનમાં અચાનક મોટો ભૂકંપ આવે છે.
કોઈ પણ મીટિંગમાં સૌથી મોટેથી બરાડા પાડતો માણસ સૌથી બુદ્ધિશાળી હોય તે જરૂરી નથી. છતાં મોટા ભાગની સભાઓમાં જેનો અવાજ ઘેરો હોય, તેનો વિચાર સ્વીકારી લેવાય છે. બાકીના શરમાળ લોકો ચૂપ રહે છે. પરિણામે ટોળાં ખરાબ નિર્ણયો લે છે.
માણસનું નામ એ માત્ર ઓળખ નથી, ક્યારેક એ તેનું ભાગ્ય બની જાય છે. કોઈ વ્યક્તિ પોતાના નામ કે અટકને અનુરૂપ વ્યવસાય કે જીવનમાર્ગ તરફ અજાણતાં જ ખેંચાઈ જાય, તેને મનોવિજ્ઞાનમાં નોમિનેટિવ ડિટર્મિનિઝમ કહે છે. આ કોઈ જ્યોતિષ નથી, પણ મનની વિચિત્ર રમત છે.
મોટા નિર્ણયો લેતી વખતે ભીડની સલાહ લેવી એ સૌથી આરામદાયક રસ્તો છે. મોટા ભાગના લોકો જે માને છે તે માની લેવામાં વ્યક્તિગત જોખમ શૂન્ય થઈ જાય છે. 'નોન-કન્સેન્સસ સ્ક્વેર' એટલે કે અસહમતિનો ચોરસ એ બે બાય બેનું એક સરળ માળખું છે.
આપણું મગજ ખાના બનાવવાનો શોખીન છે. સાચું કે ખોટું. નફો કે નીતિ. સફળતા કે શાંતિ. પશ્ચિમી તર્કશાસ્ત્રે દુનિયાને બે ભાગમાં વહેંચી નાખી છે—‘આ અથવા તે’. પણ વાસ્તવિકતા ક્યારેય બે રંગમાં સમેટાઈ શકતી નથી.
સત્તાનો સૌથી મોટો ખેલ એ નથી કે તમે શું ફેંસલો કરો છો. અસલી તાકાત એ વાતમાં છે કે તમે કયા મુદ્દાને ચર્ચામાં જ આવવા દેતા નથી. પીટર બાકરાક અને મોર્ટન બારાત્ઝ નામના બે રાજકીય વિચારકોએ ૧૯૬૨માં આ ખ્યાલ આપ્યો હતો. તેમણે સત્તાના બે ચહેરા બતાવ્યા.
બે અલગ વ્યવસ્થાઓ જ્યારે એકબીજા સાથે સહજતાથી વાત ન કરી શકે, ત્યારે વચમાં એક કિંમત ચૂકવવી પડે છે. આ કિંમત માત્ર રૂપિયાની નથી હોતી; સમય, શક્તિ અને માનસિક ત્રાસની પણ હોય છે.
માણસ જન્મજાત સ્વાર્થી છે એવું આપણે માની લીધું છે. એટલું જ નહીં, આપણે એવો નિયમ બનાવી દીધો છે કે જો કોઈ માણસ પોતાના ફાયદા વગર કામ કરે તો એ શંકાસ્પદ છે. મનોવિજ્ઞાની ડેલ મિલરે ૧૯૯૯ના એક નિબંધમાં આ ખ્યાલ મૂક્યો હતો.
સરેરાશ માણસ જેવું આખી દુનિયામાં કોઈ હોતું જ નથી. ઈસવીસન ૧૯૪૫માં અમેરિકાના એક શિલ્પકારે હજારો સ્ત્રીઓના માપ લઈને એક આદર્શ પૂતળું બનાવ્યું, નામ રાખ્યું 'નોર્મા'. વિજ્ઞાનીઓએ દાવો કર્યો કે આ સરેરાશ સ્ત્રીનું સાચું શરીર છે.
સિસ્ટમ હંમેશાં સરળ અને સ્વચ્છ ચાલવી જોઈએ, આ એક ખુશફેમી છે. કાગળ પર બનાવેલા નિયમો અને અસલ જિંદગી વચ્ચે એક મોટી ખાઈ હોય છે.
માણસ પોતાની બુદ્ધિથી જીવે છે તે સૌથી મોટો ભ્રમ છે. હકીકતમાં તે ટોળાના નિયમો પ્રમાણે જીવે છે. સમાજશાસ્ત્રમાં આને નોર્મેટિવ બિહેવિયર કહે છે.
ગણિત અને અર્થશાસ્ત્રનો સૌથી મોટો વહેમ એ છે કે માણસ તર્કથી ચાલે છે. નોર્મેટિવ ડિસિઝન થિયરી એટલે કે આદર્શ નિર્ણય સિદ્ધાંત આ ભ્રમ પર જ ઊભો છે.
કોઈ એક સારું કામ જ્યારે ફરજિયાત સામાજિક રિવાજ બની જાય, ત્યારે તેનું વજન ઘટી જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક સત્યને નોર્મેટિવ ડાયલ્યુશન ઈફેક્ટ કહે છે.
કોઈ પણ સારો વિચાર જો આપણા ઘરમાં પેદા ન થયો હોય, તો એ નકામો છે. આ માનસિક બીમારીનું નામ છે 'નોટ ઇન્વેન્ટેડ હિયર' સિન્ડ્રોમ. આ કોઈ શારીરિક રોગ નથી, પણ સંસ્થાઓ અને સમાજમાં ઘર કરી ગયેલો બૌદ્ધિક અહંકાર છે.
મોટા ભાગના વેપારીઓ અને નેતાઓ ભવિષ્યને કોઈ અચાનક ત્રાટકતી આફત ગણે છે. કાં તો તેઓ આજના ગલ્લામાં માથું ખૂંપીને બેઠા રહે છે, કાં તો આવતીકાલની મોટી વાતોના હવાઈ કિલ્લા બાંધે છે. આ બંને અંતિમો ખતરનાક છે. ભવિષ્ય ક્યારેય શૂન્યાવકાશમાંથી ટપકતું નથી.
દુનિયા કાળી અને ધોળી નથી હોતી. વચ્ચે રાખોડી રંગની હજારો છાયાઓ હોય છે. પણ મોટા ભાગના લોકો આ સ્વીકારી શકતા નથી. તેમને દરેક વાતમાં સીધો ચુકાદો જોઈએ છે. સારો કે ખરાબ? સાચો કે ખોટો? આ માનસિક મર્યાદાને સૂક્ષ્મતા સમજવાની અક્ષમતા કહે છે.
અણુબોમ્બ ફૂટે ત્યારે તાત્કાલિક થતો વિનાશ તો માત્ર શરૂઆત છે. ખરી તબાહી પાછળથી આવે છે. ન્યૂક્લિયર વિન્ટરની થિયરી કહે છે કે મોટા પાયે થતા અણુવિસ્ફોટોથી આકાશમાં ધુમાડો, રાખ અને કાળી મેશનું એવું જાડું પડ બંધાઈ જશે કે સૂર્યપ્રકાશ પૃથ્વી સુધી…
ગુણવત્તા વિશે ફિલોસોફીઓ લડાવવાનું બંધ કરો અને આંકડા વધારવા માંડો. આ સીધો નિયમ છે. 'નંબર્સ ગેમ' એટલે એવી માન્યતા કે પરિણામ તમારી આવડત કરતાં તમારા પ્રયાસોની સંખ્યા પર વધારે આધાર રાખે છે.
માણસ આંકડાઓનો ગુલામ છે. કોઈ કામ કરવાની પોતાની અંદરથી ઇચ્છા ન હોય, ત્યારે સ્ક્રીન પર બદલાતો એક આંકડો તેને દોડતો કરી દે છે. આ માત્ર ગણિત નથી, મનોવિજ્ઞાન છે.
કોઈ જૂથને બદનામ કરવાનો સૌથી સસ્તો રસ્તો કયો? એ જૂથના સૌથી મૂરખ, પાગલ અને અતિરેકી માણસને શોધી કાઢો. પછી આખી દુનિયા સામે એની બાલિશ વાત રજૂ કરીને કહો કે આ આખું જૂથ આવું જ વિકૃત છે. આ બૌદ્ધિક બદમાશીનું નામ નટપિકિંગ છે.
તમે નવી કાર ખરીદવાનું નક્કી કરો છો. લાલ રંગની ગાડી. અચાનક તમને રસ્તા પર બધી બાજુ લાલ ગાડીઓ જ દેખાવા માંડે છે. શું આખી દુનિયાએ રાતોરાત એ જ ગાડી ખરીદી લીધી? ના. ગાડીઓ ત્યાં પહેલેથી જ હતી, પણ તમારું મગજ હવે તેના પર અટકી ગયું છે.
કોઈને ખબર પડે કે એના પર નજર રાખવામાં આવી રહી છે, એટલે એનું વર્તન બદલાઈ જાય. આ બહુ સાદો અને નિર્દય નિયમ છે. પદાર્થવિજ્ઞાનમાં ઇલેક્ટ્રોનનું સ્થાન માપવા જાવ તો પ્રકાશનો ફોટોન પોતે જ તેને ધક્કો મારી દે છે. પરિણામ બદલાઈ જાય છે.
સંકટ સામે ઊભું હોય ત્યારે માણસની બુદ્ધિ ઘણી વાર બહેર મારી જાય છે. પર્વતોમાં હિમપ્રપાત થાય ત્યારે મોટા મોટા નિષ્ણાતો પણ દબાઈને મરી જાય છે, કારણ કે તેઓ પોતાના અનુભવના અહંકારમાં સ્પષ્ટ દેખાતા ભયને અવગણે છે.
દરિયામાં એક જહાજમાંથી તેલ ઢોળાય ત્યારે તે એક ખૂણામાં શાંત પડી રહેતું નથી. પાણીની સપાટી પર એ ચીકણું પડ જોતજોતામાં કિલોમીટરો સુધી ફેલાઈ જાય છે. સ્વચ્છ પાણી કાળું પડી જાય છે. માનવ મગજ પણ આવું જ કરે છે.
ખોટી આદત ભૂલવી એ નવું શીખવા કરતાં બમણું અઘરું છે. આપણું મગજ જૂના રસ્તાઓ પર દોડવા માટે ટેવાયેલું છે. જ્યારે કોઈ ભૂલ સુધારવાની હોય ત્યારે મોટા ભાગના લોકો માત્ર સાચી રીત ગોખવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
કંઈક ખોટું કરી બેસવાનો ડર માણસને હાથ બાંધીને બેસી રહેવા મજબૂર કરે છે. આ માનસિક ખામીનું નામ છે ઓમિશન બાયસ. જ્યારે બે વિકલ્પો સરખા નુકસાન તરફ દોરી જતા હોય, ત્યારે આપણું મગજ વિચિત્ર તર્ક લડાવે છે.
કોઈપણ તાલીમ કેટલી સફળ રહી તે માપવાની જૂની રીતો બહુ સીધી અને સપાટ છે. માણસ વર્ગખંડમાં બેઠો, એણે પરીક્ષા આપી, પ્રમાણપત્ર મળ્યું અને વાત પૂરી. પણ અસલ જીવન સીધી લીટીમાં ચાલતું નથી.
વેચાણની દુનિયામાં એક જૂનો રોગ છે: ‘હું વિચારીને જણાવીશ.’ ગ્રાહક આ વાક્ય બોલે એટલે સોદો ધીમી મોતે મરે. વન-કોલ ફ્રેમવર્ક આ મુલતવી રાખવાની આદત સામે સર્જાયેલું હથિયાર છે. આ પદ્ધતિનો સીધો નિયમ છે—વાતચીત એક જ બેઠકમાં પૂરી કરો.
જટિલ સિસ્ટમમાં ક્યારેય કોઈ એક વસ્તુ અલગ ઊભી હોતી નથી. માણસ માને છે કે તે આખી વ્યવસ્થામાંથી માત્ર એક જ નટ-બોલ્ટ બદલી રહ્યો છે અને બાકીનું બધું એમનું એમ જ રહેશે. આ ઘમંડ છે. આ વિચારને 'એક ચલનો ભ્રમ' કહે છે.
વાસ્તવિકતા અને નીતિ વચ્ચે એક મોટો તફાવત છે. હકીકતો એકતરફી હોઈ શકે છે. પૃથ્વી ગોળ છે કે સપાટ, એ પ્રશ્નમાં બધી જ સાબિતીઓ એક જ પક્ષમાં પડે છે. ત્યાં કોઈ સમાધાન નથી હોતું. આને વસ્તુલક્ષી હકીકતનો ગુણધર્મ કહેવાય.
તમે દુનિયામાં એકલા એવા બિંદુ પર ઊભા છો જ્યાં બીજું કોઈ ઊભું રહી શકે નહીં. તમારો ઉછેર, તમારા પરાજયો, તમારો પૂર્વગ્રહ, તમારી ખાસ આવડત અને જીવનના અકસ્માતોનું આખું મિશ્રણ માત્ર તમારી પાસે છે. આ કોઈ પોકળ આધ્યાત્મિક વાત નથી.
લડાઈમાં સૌથી શક્તિશાળી જીતે એવો કોઈ નિયમ નથી. જે સૌથી ઝડપથી વિચારીને નિર્ણય બદલી શકે, તે જીતે છે. આ લશ્કરી સિદ્ધાંતને અમેરિકન વાયુસેનાના કર્નલ જોન બોઇડે ૧૯૭૦ના દાયકામાં ઘડ્યો હતો. તેનું નામ છે ‘ઊડા લૂપ’ (OODA Loop).
કંપનીમાં માલિક સિવાય કોઈને નફો ખબર ન હોય. કર્મચારીઓને માત્ર પોતાનો પગાર દેખાય, નફો નહીં. શેઠ રડે કે ધંધામાં મંદી છે, અને કર્મચારી માને કે માલિક તિજોરી ભરે છે. આ અવિશ્વાસ જૂનો છે. આ રોગનો ઈલાજ એટલે ઓપન-બૂક મેનેજમેન્ટ.
કોઈપણ કંપની કે તંત્રમાં માણસ બંધાઈ જાય એટલે સડી જાય છે. એક જ ટેબલ, એક જ બોસ અને એક જ બીબાંઢાળ કામ. જો કર્મચારીને ટીમ બદલવી હોય, તો બોસની ખુશામત કરવી પડે અથવા લડવું પડે.
આપણે માનીએ છીએ કે કોઈ મોટો સેલિબ્રિટી કે ઇન્ફ્લુએન્સર બોલે એટલે દુનિયા બદલાઈ જાય છે. ટેલિવિઝન સ્ટાર ઓપ્રા વિન્ફ્રી કોઈ પુસ્તકની પ્રશંસા કરે અને રાતોરાત લાખો નકલો વેચાઈ જાય, એ દૃશ્ય સાચું છે પણ ભ્રામક છે.
માણસને ટોળામાં ભળી જવું છે, પણ સાવ ખોવાઈ નથી જવું. આ આપણી જૂની બીમારી છે. આપણને કોઈ સમૂહનો ભાગ બનવાની ભૂખ છે, કારણ કે એકલા પડવાનો ડર લાગે છે. સાથે જ, આપણે બધા જેવા દેખાવા નથી માગતા. આપણને આપણી ખાસિયત સાચવવી છે.
માણસ શાંતિ ઇચ્છે છે એ વાત સો ટકા જૂઠ્ઠી છે. માણસને ફક્ત શાંતિ મળે તો એ ગાંડો થઈ જાય. મગજને ઉત્તેજના જોઈએ છે, કોઈ હલચલ જોઈએ છે. પણ એ હલચલ માથાના દુખાવા જેવી અતિશય પણ ન હોવી જોઈએ.
આપણે બધા માનીએ છીએ કે ખરાબ વસ્તુઓ ફક્ત બીજા લોકો સાથે જ બને છે. કેન્સર પેલા પાડોશીને થાય, આપણને નહીં. શેરબજાર તૂટે ત્યારે પેલા અજાણ્યા રોકાણકારો ડૂબે, આપણો પોર્ટફોલિયો તો સાચવી લેશે. આ માનસિક ભ્રમને અતિ-આશાવાદનો પૂર્વગ્રહ કહે છે.
આશા સસ્તી ચીજ છે, પણ તેનો અતિરેક બહુ મોંઘો પડે છે. ભવિષ્ય સારું જ થશે એવું માની લેવું એ હિંમત નથી, ભોળપણ છે. સમાજશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્રમાં આ ખ્યાલને 'ઑપ્ટિમિઝમ ટ્રેપ' કહે છે.
કોઈ માણસ તમને કહે કે કામ એકદમ સસ્તું થશે, સૌથી ઝડપી થશે અને ક્વોલિટી પણ દુનિયામાં બેસ્ટ રહેશે, ત્યારે સમજી લેવું કે એ ભાઈ બીમાર છે. એમને ‘ઓપ્ટિમાઇટિસ’ થયો છે. આ વાસ્તવિકતા ભૂલી ગયેલા લોકોનો માનસિક રોગ છે.