નોર્મા જેવી દેખાવાની સ્પર્ધા

સરેરાશ માણસ જેવું આખી દુનિયામાં કોઈ હોતું જ નથી. ઈસવીસન ૧૯૪૫માં અમેરિકાના એક શિલ્પકારે હજારો સ્ત્રીઓના માપ લઈને એક આદર્શ પૂતળું બનાવ્યું, નામ રાખ્યું 'નોર્મા'. વિજ્ઞાનીઓએ દાવો કર્યો કે આ સરેરાશ સ્ત્રીનું સાચું શરીર છે. પછી ક્લેવલેન્ડમાં એક અજીબ હરીફાઈ યોજાઈ. હજારો સ્ત્રીઓએ ભાગ લીધો અને પોતાના શરીરના માપ મોકલ્યા. આયોજકો માનતા હતા કે ઘણી સ્ત્રીઓ આ સરેરાશ માપમાં ફિટ બેસશે. પરિણામ ચોંકાવનારું આવ્યું. નવ જુદાં-જુદાં માપોમાંથી એક પણ સ્ત્રી નોર્માના બધા માપ સાથે મેળ ખાતી નહોતી. જે સરેરાશ હતી, તે વાસ્તવમાં કાલ્પનિક હતી. લેખક ટોડ રોઝે પોતાના પુસ્તક 'ધ એન્ડ ઓફ એવરેજ'માં આ ઘટનાથી સિસ્ટમની મૂર્ખામી ખુલ્લી પાડી છે.

આપણે આખી જિંદગી એક અદ્રશ્ય સરેરાશની પાછળ દોડીએ છીએ. શિક્ષણ વ્યવસ્થા અને કોર્પોરેટ જગત માને છે કે એક માનક માળખું છે, જેમાં બધાએ ગોઠવાઈ જવું પડે. પણ સત્ય એ છે કે દરેક માણસ ચોક્કસ બાબતોમાં અસાધારણ હોય છે અને બીજી બાબતોમાં નબળો. જ્યારે કોઈ સંસ્થા કે સમાજ સરેરાશના માપદંડ પર દરેક વ્યક્તિને તોળવા બેસે, ત્યારે તે વાસ્તવિક પ્રતિભાની હત્યા કરે છે. માણસ કોઈ ફેક્ટરીમાં બનેલો એકસરખો સ્ક્રૂ નથી કે બધા ખાંચા એક માપના નીકળે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં સરકારી ભરતી કે યુપીએસસીની તૈયારી કરતા લાખો યુવાનોને જુઓ. કોચિંગ ક્લાસવાળા એક કાલ્પનિક 'આદર્શ ઉમેદવાર'ની વ્યાખ્યા ઘડી કાઢે છે. રોજ બાર કલાક વાંચવું, ચોક્કસ ઢાંચામાં નિબંધ લખવો અને લાગણીઓ વગર રોબોટ બનીને જીવવું. રમેશ ગોખણપટ્ટીમાં કાચો છે પણ તેની વિશ્લેષણ શક્તિ અદભુત છે. સિસ્ટમ તેને કહે છે કે તું નોર્મા જેવો નથી એટલે નકામો છે. યુવાનો વર્ષો સુધી પોતાની મૌલિકતા ભૂંસીને એક સરેરાશ મોલ્ડમાં ઢળવાની મથામણ કરે છે. પરિણામે સાચા વિચારકો બહાર ફેંકાઈ જાય છે અને ઢાંચામાં ફિટ થતા કારકૂનો પસંદ થાય છે.

કોઈ આદર્શ સરેરાશના આધારે આખી પેઢીનું મૂલ્યાંકન કરવું એ એક ગંભીર ભ્રમણા છે. જ્યારે વ્યવસ્થા સરેરાશને ઉત્કૃષ્ટતા માની લે છે, ત્યારે તે ખરેખર તો જીવંત માણસોની વિવિધતાનો અસ્વીકાર કરતી હોય છે.

જે બીબામાં બધા ફિટ થઈ જાય તે બીબું હોતું જ નથી, અને જે માણસ બધા ખાનામાં બંધ બેસે તે અસલી હોતો નથી.