બિન-નિર્ણયની રમત

સત્તાનો સૌથી મોટો ખેલ એ નથી કે તમે શું ફેંસલો કરો છો. અસલી તાકાત એ વાતમાં છે કે તમે કયા મુદ્દાને ચર્ચામાં જ આવવા દેતા નથી. પીટર બાકરાક અને મોર્ટન બારાત્ઝ નામના બે રાજકીય વિચારકોએ ૧૯૬૨માં આ ખ્યાલ આપ્યો હતો. તેમણે સત્તાના બે ચહેરા બતાવ્યા. પહેલો ચહેરો દેખીતો છે: કોઈ મુશ્કેલ પ્રશ્ન સામે આવે અને નેતા તેના પર ચૂકાદો આપે. બીજો ચહેરો ગૂઢ છે: એવો માહોલ ઊભો કરવો જેથી કોઈ વાંધાજનક સવાલ સપાટી પર જ ન આવે. જેને ટેબલ પર લાવવામાં જ ન આવે, તેના પર મત આપવાની જરૂર જ ક્યાં રહેવાની?

આ કોઈ સાદી આળસ કે વિલંબ નથી. આ સુનિયોજિત રક્ષણાત્મક વ્યૂહરચના છે. કાયદો બનાવતી સભાઓ, કોર્પોરેટ બોર્ડરૂમ કે પારિવારિક પંચાયતોમાં આ રમત રોજ રમાય છે. જ્યારે સત્તાધારી પક્ષને ખબર હોય કે અમુક ચર્ચા છેડવાથી પોતાની ખુરશી જોખમાશે, ત્યારે તે સમગ્ર મામલાને ફાઈલો નીચે દબાવી દે છે. એજન્ડા જ ન બનવા દેવો એ પણ એક મહત્ત્વનો ફેંસલો છે. ચૂપ રહેવું એ તટસ્થતા નથી, પણ યથાસ્થિતિ જાળવી રાખવાનું ક્રૂર શસ્ત્ર છે.

આપણા ભારતીય ક્રિકેટ તંત્રમાં આ રોગ દાયકાઓથી ઘર કરી ગયો છે. ટીમ સતત વિદેશી ધરતી પર હારી રહી હોય કે કોઈ વગદાર સિનિયર ખેલાડી વર્ષોથી સરેરાશ સ્કોર કરતો હોય, છતાં તેને બહાર કરવાનો મુદ્દો કોઈ બેઠકમાં ઉછળતો જ નથી. સિલેક્શન કમિટી ક્યારેય સત્તાવાર રીતે એવું નહીં કહે કે આ ખેલાડીને અમે પડતો મૂકવા માંગતા નથી. તેઓ મુદ્દાને ઢાંકી દેશે. પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં ફાલતુ ટેકનિકલ બહાનાઓ આગળ ધરાશે અને પત્રકારોના આકરા સવાલોને હસીને ટાળી દેવાશે. ખેલાડીનું ફોર્મ કે ભવિષ્ય ચર્ચાના એજન્ડામાં ક્યારેય લિસ્ટ થતું જ નથી.

બહાર બેઠેલા દર્શકો વિચારતા રહી જાય છે કે બોર્ડ આખરે ક્યારે કોઈ પગલું ભરશે. સત્ય એ છે કે પગલું ન ભરવું એ જ તેમનો અસલી નિર્ણય હતો. જ્યાં સુધી કોઈ અપ્રિય હકીકત કાગળ પર સત્તાવાર મુસદ્દો ન બને, ત્યાં સુધી તેના પતન માટે કોઈ જવાબદાર ઠરતું નથી. મોટા માથાઓ હંમેશાં આ જ રીતે પોતાની ચામડી બચાવે છે.

જે લડાઈ લડવી ન હોય, તેના નિયમો ક્યારેય લખાતા નથી; સત્તાવાન માણસ ચૂપકીદીથી જ પોતાની ગાદી સાચવે છે.