અસહમતિનો ચોરસ

મોટા નિર્ણયો લેતી વખતે ભીડની સલાહ લેવી એ સૌથી આરામદાયક રસ્તો છે. મોટા ભાગના લોકો જે માને છે તે માની લેવામાં વ્યક્તિગત જોખમ શૂન્ય થઈ જાય છે. 'નોન-કન્સેન્સસ સ્ક્વેર' એટલે કે અસહમતિનો ચોરસ એ બે બાય બેનું એક સરળ માળખું છે. આ ચોક્કસ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે નોંધાયેલું નથી, પણ બિઝનેસ અને રોકાણના ચિંતકો વર્ષોથી આ મોડેલ સમજાવતા આવ્યા છે. આ ચોરસમાં બે ધરી છે: એક તરફ તમે સાચા છો કે ખોટા, બીજી તરફ તમે ટોળા સાથે સંમત છો કે અસંમત.

જો તમે સંમત હો અને સાચા પડો, તો પરિણામ સાધારણ મળે છે, કારણ કે એ વાત આખી દુનિયા પહેલેથી જાણતી હતી. જો તમે સંમત હો અને ખોટા પડો, તો આખી જમાત તમારી સાથે ડૂબે છે એટલે કોઈ તમને વ્યક્તિગત રીતે દોષ આપતું નથી. સૌથી ભયાનક ખૂણો એ છે જ્યાં તમે બધાથી અલગ પડીને ખોટા સાબિત થાઓ; ત્યાં માત્ર અપમાન અને નુકસાન મળે છે. પણ સૌથી મોટો નફો ચોથા ખૂણામાં છુપાયેલો છે. જ્યારે આખું ગામ એક તરફ જતું હોય, તમે સામી દિશામાં ઊભા રહો અને પરિણામના અંતે તમે સાચા સાબિત થાઓ.

આ વાત સમજવી સહેલી છે, જીવવી લોઢાના ચણા ચાવવા જેવી છે. ભારતમાં આપણે સ્વતંત્ર વિચારવાની બહુ મોટી કિંમત ચૂકવવી પડે છે. આપણે ત્યાં ડૉક્ટરો અને હોસ્પિટલોમાં આ દૃશ્ય રોજ જોવા મળે છે. કોઈ દર્દી ગંભીર બીમારી લઈને આવે ત્યારે જુનિયર કે અનુભવી ડૉક્ટર પાસે બે રસ્તા હોય છે. આખી મેડિકલ લોબી જે સામાન્ય પ્રોટોકોલ વાપરીને પાંચ લાખનું બિલ બનાવી એડમિટ કરે છે, તે જ કરવું. જો દર્દી મરી પણ જાય, તો કોઈ ડૉક્ટરને પૂછશે નહીં કારણ કે તેમણે 'બધા કરે છે તે જ કર્યું'.

પણ કોઈ એક ડૉક્ટર એવો નીકળે જે સર્વસંમતિની બહાર જઈને ચોખ્ખું કહે: 'આ ઓપરેશનની જરૂર જ નથી, સામાન્ય દવા અને પરેજીથી મટી જશે.' જો દર્દી સાજો થઈ જાય, તો એ ડૉક્ટરની પ્રતિષ્ઠા અસાધારણ બને છે. પણ જો દર્દીને કંઈક આડઅસર થાય, તો સગાંવહાલાં અને સાથી ડૉક્ટરો તેને કોર્ટ સુધી ઘસડી જાય. મોટા ભાગના ડૉક્ટરો પોતાની કારકિર્દી બચાવવા માટે ક્યારેય ભીડથી અલગ પડવાની હિંમત કરતા નથી.

ટોળા સાથે રહીને જીતશો તો પણ સામાન્ય રહેશો, અસાધારણ બનવું હોય તો એકલા સાચા પડવાની હિંમત રાખવી પડે.