નોટ ઇન્વેન્ટેડ હિયર સિન્ડ્રોમ

કોઈ પણ સારો વિચાર જો આપણા ઘરમાં પેદા ન થયો હોય, તો એ નકામો છે. આ માનસિક બીમારીનું નામ છે 'નોટ ઇન્વેન્ટેડ હિયર' સિન્ડ્રોમ. આ કોઈ શારીરિક રોગ નથી, પણ સંસ્થાઓ અને સમાજમાં ઘર કરી ગયેલો બૌદ્ધિક અહંકાર છે. બહારથી આવતી ઉત્તમ પદ્ધતિ, ટેક્નોલોજી કે જ્ઞાનને માત્ર એટલા માટે ફગાવી દેવું કારણ કે એ 'આપણી' શોધ નથી. આ આદત પ્રગતિની સૌથી મોટી દુશ્મન છે.

આ શબ્દ કોર્પોરેટ સંશોધન અને મેનેજમેન્ટની દુનિયામાંથી આવ્યો છે. ૧૯૮૦ના દાયકામાં રાલ્ફ કાત્ઝ અને થોમસ એલન જેવા વિદ્વાનોએ જોયું કે કંપનીઓની રિસર્ચ ટીમો અમુક વર્ષો પછી બહારની દુનિયામાંથી આવતા નવા વિચારોને સ્વીકારવાનું સાવ બંધ કરી દેતી હતી. પોતાનું કામ જ શ્રેષ્ઠ છે એવો ભ્રમ બંધાઈ જાય એટલે માણસ શીખવાનું બંધ કરી દે છે. આ આદિવાસી માનસિકતાનું આધુનિક સ્વરૂપ છે.

આ સિન્ડ્રોમ સંસ્થાઓને ડૂબાડે છે અને પરિવારોને જિદ્દી બનાવે છે. વ્હીલ ફરીથી શોધવાની ઘેલછામાં લાખો રૂપિયા અને વર્ષો વેડફાય છે. જ્યારે તૈયાર, ચકાસાયેલું અને સસ્તું સમાધાન બહાર ઉપલબ્ધ હોય, ત્યારે માણસ પોતાની ખોટી પ્રતિષ્ઠા ખાતર શૂન્યથી શરૂઆત કરવાની મૂર્ખામી કરે છે. અહંકાર જ્ઞાન કરતાં મોટો થઈ જાય ત્યારે આ જ પરિણામ આવે.

ન્યૂ જર્સી કે લંડનમાં વસતા આપણા એનઆરઆઈ ભાઈઓ આ રોગના ઉત્તમ શિકાર છે. વીસ વર્ષથી વિદેશમાં વસે, પણ ઘરની વ્યવસ્થા કે સંતાનોના ઉછેરમાં સ્થાનિક ગોરાઓની કે અન્ય પ્રજાની કોઈ સારી સિસ્ટમ સ્વીકારે નહીં. પાશ્ચાત્ય સમાજની આયોજનબદ્ધ વ્યવસ્થા, નાણાકીય શિસ્ત કે સ્વતંત્રતાને નજરઅંદાજ કરીને કહેશે કે 'આપણી દેશી રીત જ સાચી'. પરિણામે, બહારની દુનિયાની શ્રેષ્ઠ કાર્યપદ્ધતિ અપનાવવાને બદલે એ જ જૂના ઘસાયેલા પૂર્વગ્રહો પકડી રાખીને બેસી રહે છે.

જે વિચાર પારકો છે એ ખરાબ જ હોય, એવું માનવું એ બૌદ્ધિક આત્મહત્યાનું પહેલું પગથિયું છે.