સામાજિક માપદંડનું વર્તન

માણસ પોતાની બુદ્ધિથી જીવે છે તે સૌથી મોટો ભ્રમ છે. હકીકતમાં તે ટોળાના નિયમો પ્રમાણે જીવે છે. સમાજશાસ્ત્રમાં આને નોર્મેટિવ બિહેવિયર કહે છે. તેનો સાદો અર્થ એટલો જ કે કોઈ ચોક્કસ જૂથ, જ્ઞાતિ કે સોસાયટીમાં જે રીતભાત સ્વીકારાયેલી હોય, તેની સાથે તમારું વર્તન મેળ ખાવું જોઈએ. આ શબ્દ કોઈ એક લેખકે એક રાતમાં ઘડી કાઢ્યો નથી. વીસમી સદીના સમાજશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાનની આ જૂની, સ્થાપિત વિભાવના છે. માણસ સાચું શું છે તે જોતો નથી. તે માત્ર એ જુએ છે કે આસપાસના દસ જણા શું કરી રહ્યા છે.

આ વર્તનનું ચાલકબળ સત્ય નથી, સ્વીકૃતિ છે. અસ્વીકારનો ડર માણસ પાસે ગમે તે કરાવી શકે છે. જ્યારે કોઈ ચોક્કસ માહોલમાં અવાજ કરવો એ જ સામાન્ય બની જાય, ત્યારે શાંત રહેવું એ ગુનો ગણાય છે. ટોળામાં સામેલ થવા માટે માણસ પોતાની વ્યક્તિગત તર્કશક્તિ ગિરવે મૂકી દે છે. આ કોઈ શરમજનક બીમારી નથી, માનવીય સ્વભાવની યાંત્રિક રચના છે. આપણે બહિષ્કારથી ડરીએ છીએ. એટલે જ જે બધા કરે છે, તે આપણને આપોઆપ પવિત્ર અને યોગ્ય લાગવા માંડે છે.

આનું સૌથી વરવું ઉદાહરણ આપણા ફેમિલી વૉટ્સએપ ગ્રૂપ અને સાંજના ટીવી ન્યૂઝ ડિબેટ્સમાં દેખાય છે. પ્રાઇમ ટાઈમ ન્યૂઝમાં એન્કર અને મહેમાનો એકબીજા પર ગળું ફાડીને ચીસો પાડે છે. ત્યાં સભ્યતાથી બોલવું એ નબળાઈ ગણાય છે. ચીસાચીસ એ જ ત્યાંનું સામાન્ય વર્તન બની ગયું છે. વૉટ્સએપ ગ્રૂપમાં પણ આવું જ થાય છે. કોઈ એક ખાસ વિચારધારા કે ધાર્મિક લાગણી ભડકાવતો મેસેજ આવે એટલે બધાએ ફરજિયાત તાળીઓ પાડવી પડે છે. હિતેશભાઈ જેવા શાંત માણસને ખબર છે કે સમાચાર ખોટા છે. છતાં તેઓ વિરોધ કરતા નથી, ઉપરથી હાથ જોડતો ઈમોજી મૂકી દે છે. કારણ કે ગ્રૂપનો સામાજિક માપદંડ એ જ છે.

આ જાળમાંથી બચવું સહેલું નથી. જ્યારે જૂથનું ગાંડપણ સામાન્ય મનાવા લાગે, ત્યારે સમજદારી પાગલપન જેવી દેખાય છે. મોટાભાગના લોકો સાચા હોવા કરતાં ટોળાનો હિસ્સો બની રહેવાનું વધુ પસંદ કરે છે. સત્ય એકલું ઊભું રહે છે, જ્યારે સામાજિક સ્વીકૃતિ હૂંફ આપે છે. જ્યાં સુધી તમે સમાજની માન્યતા અને વાસ્તવિક સચ્ચાઈ વચ્ચેનો ભેદ પારખતા નહીં શીખો, ત્યાં સુધી તમે માત્ર રિમોટ કંટ્રોલથી ચાલતા પૂતળાં જ રહેશો.

ટોળામાં સામેલ થવું સસ્તું પડે છે, પણ પોતાની બુદ્ધિ ગુમાવવાની કિંમત આખી જિંદગી ચૂકવવી પડે છે.