પરફેક્ટ સમાધાનનો ભ્રમ

વાસ્તવિકતા અને કલ્પના વચ્ચે કોઈ મુકાબલો હોઈ શકે નહીં. પણ માણસનો અહંકાર હંમેશાં આ ભૂલ કરે છે. નિર્વાણ ફેલેસી એટલે હાજર રહેલા વ્યવહારુ ઉકેલને કોઈ કાલ્પનિક, સંપૂર્ણ અને દોષરહિત આદર્શ સાથે સરખાવીને ફગાવી દેવો. જો કોઈ યોજના સો ટકા પરફેક્ટ નથી, તો તે નકામી છે એમ માની લેવું એ બૌદ્ધિક આળસ છે. જગતમાં કોઈ પણ વાસ્તવિક વ્યવસ્થા દોષમુક્ત હોતી નથી. છતાં લોકો આદર્શ પરિસ્થિતિની રાહ જોતાં હાથ પર હાથ ધરીને બેસી રહે છે.

આ વિચાર જાણીતા અર્થશાસ્ત્રી હેરોલ્ડ ડેમસેટ્ઝે ૧૯૬૯માં પોતાના એક શોધપત્રમાં રજૂ કર્યો હતો. એમણે કહ્યું કે અર્થશાસ્ત્રીઓ ઘણી વાર બજારની ખામીઓને કોઈ આદર્શ સરકારી તંત્ર સાથે સરખાવવાની ભૂલ કરે છે. વાસ્તવિક દુનિયામાં ઉત્તમ વિકલ્પો વચ્ચે પસંદગી કરવાની હોય છે, સ્વર્ગ અને પૃથ્વી વચ્ચે નહીં. જ્યાં સુધી કલ્પનાનું કોઈ ખર્ચ નથી હોતું, ત્યાં સુધી કાગળ પરની દરેક યોજના અદ્ભુત જ લાગે છે. જમીન પર પગ મૂકતાં જ સાચી કિંમત સમજાય છે.

આ ભ્રમ નિર્ણયોને લકવાગ્રસ્ત કરી નાખે છે. રાજકારણીઓ સુધારા અટકાવે છે કારણ કે નવો કાયદો બધી સમસ્યાઓ એકસાથે ઉકેલતો નથી. વેપારીઓ નવા સોફ્ટવેર લાવવાનું ટાળે છે કારણ કે એમાં એક-બે ત્રુટિઓ છે. લોકો સારાને ઉત્કૃષ્ટના દુશ્મન તરીકે જોવા લાગે છે. પરિણામે, પરિસ્થિતિ જેવી સડેલી હતી તેવી જ રહે છે. જૂની ખરાબ હાલતમાં જીવવું મંજૂર છે, પણ થોડી ખામીવાળો નવો રસ્તો સ્વીકારવો નથી.

અમદાવાદમાં મકાન ખરીદવા નીકળેલા કલ્પેશભાઈ આ ભ્રમનું જીવંત ઉદાહરણ છે. એમને એસજી હાઈવે નજીક ફ્લેટ જોઈએ છે, જે શાંત વિસ્તારમાં હોય, પણ બજારની સાવ અડોઅડ હોય. બિલ્ડિંગમાં વિશાળ બગીચો જોઈએ, પણ મેઈન્ટેનન્સ મહિને પાંચસો રૂપિયાથી વધુ ન હોવું જોઈએ. કિંમત બજેટમાં રહેવી જોઈએ, પણ બાંધકામ તાજમહેલ જેવું મજબૂત હોવું જોઈએ. પાંચ વર્ષથી તેઓ ભાડાના મકાનમાં રહે છે અને વીસ સોસાયટીઓ રિજેક્ટ કરી ચૂક્યા છે. દરેક સ્કીમમાં એમણે કોઈ ને કોઈ નાની ખામી શોધી કાઢી. જે વાસ્તવિક ઘર મળતું હતું તે જતું કર્યું, કારણ કે એમના મગજમાં એક કાલ્પનિક સ્વર્ગ વસેલું હતું.

આકાશમાંથી સ્વર્ગ ઉતરી આવે તેની રાહ જોનારા લોકો આખી જિંદગી ભાડાના મકાનમાં જ મરી જાય છે.