એક ચલનો ભ્રમ

જટિલ સિસ્ટમમાં ક્યારેય કોઈ એક વસ્તુ અલગ ઊભી હોતી નથી. માણસ માને છે કે તે આખી વ્યવસ્થામાંથી માત્ર એક જ નટ-બોલ્ટ બદલી રહ્યો છે અને બાકીનું બધું એમનું એમ જ રહેશે. આ ઘમંડ છે. આ વિચારને 'એક ચલનો ભ્રમ' કહે છે. આ શબ્દ ડેવિડ સલીબા નામના ટેકનોલોજી લેખકે કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાના સંદર્ભમાં પ્રચલિત કર્યો હતો. એમણે દર્શાવ્યું હતું કે જ્યારે તમે કોઈ એક વાક્ય કે પ્રોગ્રામનો નાનો હિસ્સો બદલો છો, ત્યારે તમે માત્ર એક પરિબળ નથી બદલતા. આખી સિસ્ટમની આંતરિક સાંકળ અંદરખાને હલી જાય છે.

આપણે જગતને સીધી રેખામાં જોવાની ટેવ પાડી છે. 'આ બટન દબાવ્યું એટલે પેલી લાઈટ થઈ' એવો આપણો ભ્રમ હોય છે. વાસ્તવિકતા જાળી જેવી હોય છે. એક છેડો ખેંચો એટલે દસ અજાણ્યા ખૂણા સંકોચાય છે. વ્યવસાય, ટેકનોલોજી કે માનવશરીર—આ બધું પરસ્પર જોડાયેલા તંતુઓનું ગૂંચળું છે. ત્યાં કોઈ એક પરિબળને બાકીની દુનિયાથી અલિપ્ત રાખીને સુધારી શકાતું નથી. એક સ્વિચ પાછળ સો વાયરો છુપાયેલા હોય છે.

હોસ્પિટલ અને સ્વાસ્થ્યના મામલામાં આ ભ્રમ સૌથી ઘાતક બને છે. ધારો કે કિશોરભાઈને અચાનક પીઠનો તીવ્ર દુખાવો ઊપડે છે. તેઓ ડૉક્ટર પાસે દોડે છે. ડૉક્ટર દુખાવો દબાવવા માટે એક ભારે પેઇનકિલર લખી આપે છે. કિશોરભાઈ માને છે કે એમણે માત્ર 'દુખાવા' નામના એક જ ચલને કાબૂમાં લીધો. પણ એ ગોળી પેટના એસિડનું સંતુલન બગાડે છે, કિડની પર ભાર વધારે છે અને ઊંઘની ગુણવત્તા તોડી નાખે છે. ત્રણ દિવસ પછી પીઠનો દુખાવો ઘટે છે, પણ બ્લડપ્રેશર વધી જાય છે અને એસિડિટીના કારણે છાતીમાં બળતરા શરૂ થાય છે. એક ચલ બદલવા જતાં આખું આંતરિક તંત્ર વેરવિખેર થઈ ગયું.

કોઈ પણ જટિલ માળખામાં 'માત્ર આટલું જ' જેવો કોઈ નિયમ હોતો નથી. દરેક ફેરફાર તેની સાથે અસંખ્ય છૂપા પરિણામો ખેંચી લાવે છે. માણસ સગવડ ખાતર એક જ સમસ્યા જુએ છે, પણ કુદરત અને વ્યવસ્થાઓ હંમેશાં સમગ્રતામાં પ્રતિક્રિયા આપે છે.

તમે દીવાલમાંથી એક જ ખીલી ખેંચો છો ત્યારે માત્ર ખીલી નથી નીકળતી, આખું પ્લાસ્ટર ખરી પડે છે.