કુલ ૨૬૫૦ લેખ · પાનું ૧૩ / ૫૩
અર્થશાસ્ત્રીઓ વર્ષોથી દાવો કરે છે કે માણસ હંમેશાં તર્કબદ્ધ નિર્ણયો લે છે. પોતાના સ્વાર્થ અને મહત્તમ નફા માટે જ જીવે છે.
કોઈ માણસનું કામ માપવું હોય ત્યારે મોટા ભાગના મેનેજરો એક જ ભૂલ કરે છે. તેઓ વર્ષના અંતે એક ગુણ આપી દે છે. દસમાંથી સાત કે આઠ. આ આંકડો અર્થહીન છે. કામ માણસના રોજિંદા વર્તનમાં છુપાયેલું હોય છે, કોઈ એક સુકા સ્કોરમાં નહીં.
કુદરતની ઉત્ક્રાંતિ ધીમી છે. ચાર્લ્સ ડાર્વિને સમજાવેલું પ્રાકૃતિક પસંદગીનું ગણિત લાખો વર્ષો લે છે. માણસ હવે કુદરતના ભરોસે બેસી રહેવા તૈયાર નથી. જૈવનીતિશાસ્ત્રી જ્હોન હેરિસે ૨૦૦૭માં પોતાના પુસ્તકમાં એક વિચાર મૂક્યો: 'એન્હાન્સમેન્ટ ઇવોલ્યુશન'.
મોટા ભાગના માણસો પરિણામના ગુલામ હોય છે. વેપારમાં નફો થયો તો પોતે હોશિયાર, ખોટ ગઈ તો હતાશ. સમાજ આખી જિંદગી બહારના માપદંડોથી આપણી કિંમત આંકે છે. પણ એક અલગ માનસિક મિજાજ છે, જેને 'એનલાઈટન્ડ પાથબ્રેકર્સ' એટલે કે જ્ઞાની કેડીકંડારક કહી શકાય.
શરૂઆતમાં બધું મફત અને અદ્ભુત લાગે છે. કોઈ એક નવી એપ કે પ્લેટફોર્મ બજારમાં આવે છે. ગ્રાહક તરીકે તમને લલચાવવા માટે કંપની પોતાની તિજોરી ખાલી કરી નાખે છે. કોઈ જાહેરાત નહીં, ઉત્તમ સર્વિસ, અને તદ્દન મફત એન્ટ્રી. તમે ટેવાઈ જાઓ છો.
કોઈ પણ વ્યવસ્થાને એના પોતાના હાલ પર છોડી દો એટલે એ બગડે. આ બ્રહ્માંડનો નિયમ છે. ભૌતિકશાસ્ત્રમાં જેને એન્ટ્રોપી કહે છે, એ સામાજિક અને માનસિક જગતમાં પણ એટલી જ સાચી છે.
બ્રહ્માંડનો સૌથી ક્રૂર કાયદો આ છે: વ્યવસ્થા આપમેળે ઊભી થતી નથી, પણ અવ્યવસ્થા આપમેળે ફેલાય છે. તમે નવું મકાન બનાવો અને દસ વર્ષ તાળું મારી દો, તો તે મહેલ નહીં બને, ખંડેર બની જશે.
તમારા હાથમાં ટૂથબ્રશ આવે એટલે તમે દાંત ઘસવા માંડો, ભલે બપોરના બાર વાગ્યા હોય. ટેબલ પર ગ્લાસ દેખાય એટલે પાણી પી જ લો, તરસ ન હોય તો પણ. આ માત્ર વિચિત્ર આદત નથી, મગજનો એક ગંભીર દોષ છે.
મોટા ભાગની ધંધાકીય મીટિંગો સમયની હત્યા છે. લોકો ભેગા થાય છે, ચા પીવે છે, એકબીજાની ભૂલો ગણાવે છે અને દોઢ કલાક પછી કશું જ નક્કી કર્યા વગર ઊભા થઈ જાય છે. અમેરિકન બિઝનેસ લેખક જીનો વિકમેને આ રોગનો સચોટ ઈલાજ આપ્યો.
માણસ સિવાય કોઈ પશુ આવતી કાલનું આયોજન કરી શકતું નથી. કાગડો ખોરાક છુપાવે છે પણ એ સહજવૃત્તિ છે, કલ્પના નથી. મનોવિજ્ઞાનમાં એક સંકલ્પના છે: ભવિષ્યના કોઈ ચોક્કસ દિવસનું દ્રશ્ય આંખ સામે જીવંત કરવું.
નર્ક અને સ્વર્ગ વચ્ચે એક જગ્યા હોય છે, જેને ખ્રિસ્તી માન્યતામાં ‘પર્ગેટરી’ કહે છે. ત્યાં આત્મા અટકી પડે છે. ન સજા મળે છે, ન મુક્તિ. આ શબ્દાવલીમાંથી વિચાર આવ્યો છે ‘એપિસ્ટેમિક પર્ગેટરી’નો. એપિસ્ટેમિક એટલે જ્ઞાનને લગતું.
દુનિયા કાળી અથવા ધોળી નથી હોતી. વચ્ચે રાખોડી રંગની હજારો છાંટ હોય છે. છતાં આપણું મગજ દરેક બાબતને બે છેડામાં વહેંચી નાખવા ઉતાવળું બને છે. કાં તો આ, કાં તો પેલું. ત્રીજો કોઈ રસ્તો જ નથી તેવું માની લેવાની આ માનસિક બીમારી છે.
આપણે હવે માહિતીના નહીં, ગણતરીબાજીના દોરમાં જીવીએ છીએ. સાદી ભાષામાં સમજો: પહેલાં વિજ્ઞાન ચોક્કસ પુરાવા માંગતું. હવે સુપરકમ્પ્યુટર્સ અને અલ્ગોરિધમ્સ સીધા નિર્ણયો નથી લેતા, માત્ર સંભાવનાઓની ટકાવારી ફેંકે છે.
ગણિતશાસ્ત્રી ઓલે પીટર્સ અને લેખક નસીમ નિકોલસ તાલેબે અર્થશાસ્ત્રના જૂઠાણાં ઉઘાડા પાડવા આ ખ્યાલ આપ્યો છે. એર્ગોડિસિટી એટલે સાદી ભાષામાં સરેરાશનું ગણિત.
કમ્પ્યુટરની દુનિયામાં મુરનો નિયમ મશહૂર છે. દર બે વર્ષે પ્રોસેસર બમણા ઝડપી અને સસ્તા થાય છે. પણ દવા બનાવવાની દુનિયામાં આનાથી બરાબર ઊંધું ચાલે છે. ટેક્નોલોજી જેટલી આધુનિક બને છે, નવી દવા શોધવાનો ખર્ચ અને સમય એટલો જ ભયાનક રીતે વધતો જાય છે.
કોઈ પણ સિસ્ટમ સંપૂર્ણ નથી હોતી. તમે ગમે તેટલી સાવચેતી રાખો, ક્ષતિ દાખલ થવાની જ છે. વિજ્ઞાન, કોમ્પ્યુટર કોડિંગ કે સામાન્ય સંસાર—બધે ઘર્ષણ અનિવાર્ય છે.
જંગલમાં ઝાડી હલે ત્યારે તમારી પાસે બે વિકલ્પ હોય છે. કાં તો માનવું કે પાછળ વાઘ છે, અથવા માનવું કે માત્ર પવન છે. જો તમે વાઘ માનીને ભાગી જાઓ અને ત્યાં માત્ર પવન હોય, તો તમે થોડી શક્તિ ગુમાવશો અને મૂર્ખ દેખાશો.
માણસ જ્યારે કોઈ ખોટો નિર્ણય લે છે, ત્યારે તે હંમેશા જાણીજોઈને પાપ નથી કરતો. મોટે ભાગે એવું બને છે કે તેને એ નિર્ણયમાં કશું ખોટું દેખાતું જ નથી. આ છે 'એથિકલ ફેડિંગ'.
કોઈ માણસ સવારે ઊઠીને એવું નક્કી નથી કરતો કે આજે મારે બેઈમાન બનવું છે. છતાં સાંજ પડતાં સુધીમાં તે ખોટું કરી બેસે છે. આ કોઈ જન્મજાત બદમાશી નથી. આ વ્યવસ્થામાં છુપાયેલા નૈતિક અવરોધો છે.
મનોરંજન માત્ર દાંત કાઢવા માટે નથી હોતું. કેટલીક ફિલ્મો કે ગીતો જોઈને આપણે ખડખડાટ હસતા નથી, છતાં અંદર કશુંક હચમચી જાય છે. આંખ ભીની થાય છે, છાતીમાં ભાર લાગે છે અને જીવન વિશે ઊંડો વિચાર શરૂ થાય છે.
તમારા બાયોડેટામાં શું લખ્યું છે? ડિગ્રીઓ, કંપનીના હોદ્દા, બેંક બેલેન્સ અને સોશિયલ મીડિયાના ફોલોઅર્સ. આ બધું તમે દુનિયા સામે સાબિત કરવા માટે ભેગું કર્યું છે.
પર્વતારોહણમાં શિખર પર પહોંચવું એ અડધી જ સફર છે. ખરી કટોકટી પાછા ફરવામાં હોય છે. એવરેસ્ટ ચડનારાઓ માટે બપોરે બે વાગ્યાનો એક પથ્થર જેવો નિયમ હોય છે. ભલે તમે ટોચથી માત્ર દસ ડગલાં દૂર હો, જો ઘડિયાળમાં બે વાગી ગયા તો તમારે પાછા વળવું જ પડે.
પેટ ભરેલું હોય ત્યારે જ માણસ આઝાદી અને આત્મસન્માનની વાતો કરે છે. ભૂખ્યો માણસ નિયમો, સલામતી અને વ્યવસ્થા શોધે છે. આ કોઈ ફિલસૂફી નથી, સમાજશાસ્ત્રનો ઠંડો નિયમ છે.
મનમાં આવતો દરેક વિચાર અંતિમ સત્ય નથી હોતો. આપણું મગજ એક વકીલ જેવું છે, જે પોતાના પૂર્વગ્રહોને સાચા સાબિત કરવા આખો દિવસ બનાવટી દલીલો ઘડ્યા કરે છે.
એક ઓરડામાં દસ અસાધારણ બુદ્ધિશાળી માણસો ભેગા કરો. પરિણામ ક્રાંતિ નહીં, પણ અરાજકતા આવશે. સામાન્ય રીતે આપણને શીખવવામાં આવે છે કે વધારે ટેલેન્ટ એટલે વધુ સફળતા. પણ વાસ્તવિકતા સાવ ઊંધી છે.
શરીર કેટલું દોડ્યું તેના કરતાં મગજે શું માન્યું, તેની અસર વધુ ઘાટી હોય છે. આપણે માનીએ છીએ કે કસરત એટલે માત્ર પરસેવો, જિમના ભારે વજન કે સ્માર્ટવોચ પર ગણાયેલાં પગલાં.
કોઈ પણ વ્યવસ્થા ભૂલ વગરની હોઈ શકે? સોફ્ટવેર એન્જિનિયર હોય કે ગામનો વહીવટદાર, માણસ માને છે કે બધું તપાસી લઈએ તો કશું છૂટશે નહીં. આ એક નિર્દોષ મૂર્ખામી છે. જેને સોફ્ટવેરની દુનિયામાં ‘એક્ઝોસ્ટિવ ટેસ્ટિંગ ફેલાસી’ કહેવાય છે.
તમે પૃથ્વી પર કોઈ તૈયાર મકસદ સાથે આવ્યા નથી. કુદરતે તમારા કપાળ પર કોઈ લેબલ ચોંટાડ્યું નથી કે તમારે શું બનવાનું છે. પહેલાં તમારો જન્મ થાય છે, પછી તમે તમારી જાતને ઘડો છો. આ જ અસ્તિત્વવાદનો મૂળ પાયો છે: 'અસ્તિત્વ સાર કરતાં પહેલાં આવે છે.
કોઈ ચોક્કસ પુસ્તકમાં આ શબ્દ વ્યાખ્યાયિત થયો હોય તેવો કોઈ સત્તાવાર પુરાવો નથી. પણ આધુનિક મનોવિજ્ઞાન અને સમાજશાસ્ત્રમાં આ શબ્દનો ગર્ભિત અર્થ બહુ સીધો છે.
તમારું મગજ ભવિષ્યની આગાહી કરતું એક યંત્ર છે. તમે જે પરિણામની અપેક્ષા રાખો છો, શરીર અને મન ઘણીવાર એ જ પરિણામ આપોઆપ પેદા કરી દે છે. આ કોઈ જાદુ નથી કે સસ્તી પોઝિટિવ થિંકિંગની સલાહ નથી. વિજ્ઞાન આને 'એક્સપેક્ટેશન ઇફેક્ટ' કહે છે.
કોઈપણ જૂથ ભેગું થાય ત્યારે પહેલી પાંચ મિનિટમાં એક અદ્રશ્ય સત્તાની સીડી રચાઈ જાય છે. કોણ બોલશે, કોનું સાંભળવામાં આવશે અને કોનો અભિપ્રાય કચરાપેટીમાં જશે, તે પહેલેથી નક્કી થઈ જાય છે. લોકો તમારી સાચી આવડત માપવા બેસતા નથી.
બજાર કોઈ કંપનીના ભાવ નક્કી કરે છે ત્યારે તે વર્તમાન પરિણામો નથી જોતું. તે ભવિષ્યની કલ્પના કરે છે. પરંતુ આ કલ્પના હવામાં તરતી નથી હોતી. તેની પાછળ એક એન્જિનિયરિંગ કામ કરતું હોય છે.
સુખની વ્યાખ્યા વ્યક્તિગત હોય છે, પણ એનું માપદંડ કોણ નક્કી કરે છે? હાર્વર્ડના મનોવૈજ્ઞાનિક ડેનિયલ ગિલબર્ટે પોતાના પુસ્તક 'સ્ટમ્બલિંગ ઓન હેપ્પીનેસ'માં એક રસપ્રદ વિચાર આપ્યો: એક્સપિરિયન્સ-સ્ટ્રેચિંગ હાયપોથેસિસ.
મોટા ફેરફારો હંમેશાં ભવ્ય યોજનાઓથી નથી આવતા. જાપાની માર્શલ આર્ટ્સમાં 'કાતા' એટલે વારંવાર દોહરાવાતી નિયમિત હિલચાલ. માઈક રોથરે ટોયોટાની ઉત્પાદન પદ્ધતિનો અભ્યાસ કરીને આ વિચાર આપ્યો. વિચાર સાદો છે.
તમે સાચું પરિણામ મેળવ્યું છે કે નહીં, તે નક્કી કરવા માટે એક સાચો પ્રયોગ જોઈએ. પણ પ્રયોગ પોતે સાચો છે કે નહીં, તે ચકાસવા માટે તમને પહેલેથી સાચા પરિણામની ખબર હોવી જોઈએ. આ એક અંધ ગોળ ચક્કર છે.
જે નકશો નવા નિશાળિયાને રસ્તો બતાવે છે, એ જ નકશો અનુભવી પ્રવાસીની ગતિ ધીમી પાડી દે છે. શિક્ષણ મનોવિજ્ઞાનમાં આ ઘટનાને એક્સપર્ટાઇઝ-રિવર્સલ ઇફેક્ટ કહે છે. નિયમ સાદો છે: શરૂઆતના તબક્કે માણસને વિગતવાર પગલાં, સલાહ અને માર્ગદર્શનની જરૂર પડે છે.
આપણને લાગે છે કે આપણને દુનિયા સમજાય છે. ફ્લશ ટોઇલેટ કેવી રીતે કામ કરે છે? ઝિપર કેમ બંધ થાય છે? સાઇકલ કેમ દોડે છે? આપણે માનીએ છીએ કે આ બધું આપણને બરાબર ખબર છે. પણ કાગળ અને પેન આપીને કહો કે ડાયાગ્રામ દોરીને સમજાવો, એટલે હવા નીકળી જાય છે.
તમે નવી રેસ્ટોરન્ટ અજમાવશો કે જ્યાં વર્ષોથી સ્વાદની ખાતરી છે ત્યાં જ જમશો? આ સાદો પ્રશ્ન માનવ મગજનો સૌથી જૂનો સંઘર્ષ છે. ગણિત અને કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન આને 'એક્સપ્લોર-એક્સપ્લોઇટ ટ્રેડઓફ' કહે છે. એક તરફ શોધ છે, નવી શક્યતાઓની તલાશ.
માનવ મગજ સીધી લીટીમાં વિચારે છે. એક પછી બે, બે પછી ત્રણ. આને લીનિયર વિચાર કહેવાય. પણ કુદરત અને આધુનિક ટેકનોલોજી ઘણીવાર ગુણાકારની ઝડપે આગળ વધે છે. એક પછી બે, બે પછી ચાર, ચાર પછી આઠ અને પછી સીધા સોળ.
મનમાં ઉકળતો લાવા કાગળ પર ઠાલવી દેવો એ સાહિત્ય નથી, ચિકિત્સા છે. આ પદ્ધતિનો નિયમ સાદો છે: સતત પંદરથી વીસ મિનિટ સુધી મનમાં દબાયેલી પીડા, શરમ કે આઘાત વિશે લખવું. વ્યાકરણ જોવાનું નથી, અક્ષર સુધારવાના નથી, કોઈને વંચાવવાનું નથી.
તમારું મગજ ખોપરીની અંદર પુરાયેલું છે, પણ તમારું મન ત્યાં પૂરું નથી થતું. સામાન્ય વિજ્ઞાન માને છે કે વિચારવાની પ્રક્રિયા માત્ર ન્યુરોન્સ વચ્ચે થાય છે. આ એક જૂની અને અધૂરી માન્યતા છે.
મન અંદરથી ગમે તેટલા મજબૂત સંકલ્પ કરે, તે પાણીના પરપોટા જેવા હોય છે. રાત્રે સૂતી વખતે માણસ પોતે નેપોલિયન હોય છે, સવારે એલાર્મ વાગતાં જ સામાન્ય કાયર બની જાય છે. ઇચ્છાશક્તિ એક મર્યાદિત ચલણ છે. તેનો સતત બગાડ ન કરાય.
જે ચીજ આંખ સામેથી ગાયબ થાય છે, તે ધીમે ધીમે સ્મૃતિમાંથી પણ ભૂંસાઈ જાય છે. અમેરિકન પ્રકૃતિશાસ્ત્રી રોબર્ટ માઈકલ પાઈલે ૧૯૯૩માં આ વિચાર આપ્યો હતો. એમણે જોયું કે શહેરીકરણ વધ્યું તેમ બાળકો માટી, પતંગિયાં અને ખુલ્લાં જંગલોથી વિખૂટાં પડ્યાં.
કોઈ પણ મોટી સમસ્યા કે લાંબી ચર્ચાની આસપાસ કચરો વધુ હોય છે અને તથ્ય ઓછું હોય છે. માણસો શબ્દોનો ઢગલો કરે છે, પાવરપોઈન્ટ સ્લાઈડો રંગે છે અને અસલ મુદ્દો ક્યાંક વચ્ચે દબાઈ જાય છે.
ગુડહાર્ટનો મૂળ કાયદો જાણીતો છે: જ્યારે કોઈ માપદંડ પોતે લક્ષ્ય બની જાય, ત્યારે તે સારો માપદંડ રહેતો નથી. ચરમ ગુડહાર્ટ (એક્સ્ટ્રીમલ ગુડહાર્ટ) આ ચેતવણીને એક ડગલું આગળ લઈ જાય છે.
વિલ્ફ્રેડો પારેટોનો જૂનો નિયમ જાણીતો છે: વીસ ટકા કામ એંસી ટકા પરિણામ આપે છે. મોટા ભાગના લોકો આટલું વાંચીને અટકી જાય છે. પણ જો તમે એ વીસ ટકામાંથી પણ ફરી વીસ ટકા કાઢો તો? અને એમાંથી પણ પાછા વીસ ટકા તારવો તો? આ છે અત્યંત પારેટોનો સિદ્ધાંત.
કોઈ કામ કરવાની એક પદ્ધતિ ઉપયોગી સાબિત થાય, તો તેને સીધી ચરમસીમા પર લઈ જવી. આ વિચાર સોફ્ટવેર ડેવલપમેન્ટમાંથી આવ્યો છે. સાઈઠના દાયકામાં બધું અગાઉથી નક્કી કરીને વર્ષો પછી પરિણામ આપવાનો રિવાજ હતો.
આ કોઈ વિજ્ઞાન કે અર્થશાસ્ત્રનો સ્થાપિત સિદ્ધાંત નથી. આ શબ્દ ફેશન જગતમાંથી આવે છે, જ્યાં ઉપયોગિતા કરતાં દેખાવ મોટો થઈ જાય છે. 'આ લા મોડ' એટલે ફ્રેન્ચ ભાષામાં ચલણમાં હોય તેવું, ટ્રેન્ડી.
માનવીય સંબંધો કે નેતૃત્વમાં સૌથી મોટી કસોટી કઈ? તમારી સફળતાની સાચી વ્યાખ્યા શું? ઓર્કેસ્ટ્રાના પ્રખ્યાત કંડક્ટર બેન્જામિન ઝેન્ડર અને રોઝામેન્ડ સ્ટોન ઝેન્ડરે તેમના પુસ્તક 'ધ આર્ટ ઓફ પોસિબિલિટી'માં એક સીધો સવાલ પૂછ્યો હતો: જ્યારે તમે રૂમમાં…
ગાડીની હેડલાઇટ્સ અને ગ્રીલ જોઈને લાગે કે કાર હસી રહી છે. દીવાલના પોપડામાં કે આકાશના વાદળામાં કોઈનો ચહેરો દેખાય છે. શેકેલી રોટલીના ડાઘમાં કોઈ ભક્તને સીધા હનુમાનજીના દર્શન થઈ જાય છે. આ કોઈ જાદુ નથી.