ભૂલ વ્યવસ્થાપન સિદ્ધાંત

જંગલમાં ઝાડી હલે ત્યારે તમારી પાસે બે વિકલ્પ હોય છે. કાં તો માનવું કે પાછળ વાઘ છે, અથવા માનવું કે માત્ર પવન છે. જો તમે વાઘ માનીને ભાગી જાઓ અને ત્યાં માત્ર પવન હોય, તો તમે થોડી શક્તિ ગુમાવશો અને મૂર્ખ દેખાશો. પણ જો તમે પવન માનીને ઊભા રહો અને ખરેખર વાઘ નીકળે, તો તમારો ખેલ ખતમ. કુદરતે આપણા મગજને સાચી ગણતરી કરવા માટે નહીં, પણ જીવતા રહેવા માટે ઘડ્યું છે. આ જ છે એરર મેનેજમેન્ટ થિયરી.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક માર્ટી હેઝલટન અને ડેવિડ બસે વર્ષ ૨૦૦૦ની આસપાસ આપ્યો હતો. ઉત્ક્રાંતિના વિજ્ઞાન અનુસાર ભૂલો બે પ્રકારની હોય છે: સસ્તી ભૂલ અને મોંઘી ભૂલ. જ્યાં અનિશ્ચિતતા હોય ત્યાં મગજ આપોઆપ એવી ભૂલ પસંદ કરે છે જેનો દંડ ઓછો હોય. આપણે જેને પૂર્વગ્રહ કે વહેમ કહીએ છીએ, તે વાસ્તવમાં જાન બચાવવાનો જૂનો સોફ્ટવેર છે. આપણું મગજ નુકસાન ટાળવા માટે અતિ-સાવચેત રહેવા ટેવાયેલું છે.

આ સિદ્ધાંત રમતગમતના મેદાનમાં બહુ સ્પષ્ટ દેખાય છે. કબડ્ડી કે કુસ્તી જેવા રમતોમાં રેફરીની સીટી વાગે તે પહેલાં ખેલાડી પ્રતિક્રિયા આપી દે છે. હરિયાણાના અખાડામાં કુસ્તી લડતો પહેલવાન સામેવાળાના ખભાની સહેજ હિલચાલ જોઈને બચાવનો દાવ લગાવી દે છે. જો સામો પહેલવાન માત્ર ખોટો ડોળ કરતો હોય તો પણ આનો બચાવ વ્યર્થ જશે, વધુમાં વધુ એકાદ પોઇન્ટ ગુમાવશે. પણ જો એણે સાચી પકડ માનીને બચાવ ન કર્યો, તો સીધો પીઠભર પટકાશે. આ મોંઘી ભૂલ છે.

આપણે આખો દિવસ આ જ ગણતરી કરીએ છીએ. રાત્રે રસ્તા પર પડેલું દોરડું જોઈને સાપ માનીને કૂદકો મારવો એ આ સિદ્ધાંતનું રોજિંદું ઉદાહરણ છે. દોરડાને સાપ માનવાની ભૂલ સસ્તી છે, પણ સાપને દોરડું માનવાની ભૂલ જીવલેણ છે. મગજ સત્ય નથી શોધતું, તે સલામતી શોધે છે.

મૂર્ખ દેખાવું એ શહાદત વહોરવા કરતાં હંમેશાં વધુ સસ્તું પડે છે.