ડિજિટલ પ્લેટફોર્મનું સડો-ચક્ર

શરૂઆતમાં બધું મફત અને અદ્ભુત લાગે છે. કોઈ એક નવી એપ કે પ્લેટફોર્મ બજારમાં આવે છે. ગ્રાહક તરીકે તમને લલચાવવા માટે કંપની પોતાની તિજોરી ખાલી કરી નાખે છે. કોઈ જાહેરાત નહીં, ઉત્તમ સર્વિસ, અને તદ્દન મફત એન્ટ્રી. તમે ટેવાઈ જાઓ છો. તમારો આખો ડિજિટલ વ્યવહાર ત્યાં ગોઠવાઈ જાય છે. પછી આવે છે બીજો તબક્કો. હવે પ્લેટફોર્મ બિઝનેસમેન અને વેચાણકારોને આકર્ષવા માટે વપરાશકર્તાઓનું ગળું દબાવે છે. છેલ્લે આવે છે ત્રીજો તબક્કો—જ્યાં કંપની ગ્રાહક અને વેપારી બંનેનું લોહી ચૂસીને માત્ર પોતાના શેરધારકોના નફા માટે આખા પ્લેટફોર્મને કચરો બનાવી દે છે.

આ આખી પ્રક્રિયાને લેખક કોરી ડોક્ટરોએ ૨૦૨૨માં એન્શિટીફિકેશન નામ આપ્યું. ટેકનોલોજીની દુનિયામાં આ શબ્દ જંગલની આગની જેમ ફેલાયો, કારણ કે તેણે સિલિકોન વેલીનું સૌથી નગ્ન સત્ય પકડી પાડ્યું હતું. કંપનીઓ અચાનક ખરાબ નથી બનતી; એમના ધંધાનું માળખું જ એવું છે કે તેમણે આખરે ગ્રાહક સાથે દગો કરવો જ પડે. જ્યાં સુધી હરીફોને ખતમ ન કરે ત્યાં સુધી સસ્તું વેચે છે. એકવાર મોનોપોલી બની ગઈ, પછી યુઝર ક્યાંય જઈ શકતો નથી.

આ પતનની કિંમત આપણે રોજ ચૂકવીએ છીએ. જે સોશિયલ મીડિયા એપ તમારા મિત્રો સાથે વાત કરવા માટે બની હતી, તે ધીમે ધીમે અજાણી સ્પોન્સર્ડ પોસ્ટ્સ અને સનસનાટીભર્યા વિડીયોનો કચરાટોપલી બની જાય છે. તમે જેમને ફોલો કરો છો તેમની પોસ્ટ દેખાતી નથી; જેણે પ્લેટફોર્મને પૈસા આપ્યા છે તેનો બકવાસ સ્ક્રીન પર છવાઈ જાય છે. આ આકસ્મિક ભૂલ નથી, અલ્ગોરિધમની જાણીજોઈને ગોઠવેલી લૂંટ છે.

આપણે ત્યાં ટીવી ન્યૂઝ અને સોશિયલ મીડિયાનું આ જ થયું છે. શરૂઆતના વર્ષોમાં યુટ્યુબ કે ફેસબુક પર સારો કન્ટેન્ટ મળતો હતો, દેશ-દુનિયાના સમાચારો નિષ્પક્ષ લાગતા હતા. આજે શું છે? કોઈ પણ સમાચારની યુટ્યુબ ક્લિપ કે ફેસબુક ફીડ ખોલો. વચ્ચે ચાર જાહેરાતો આવશે, સ્ક્રીન પર નકલી સનસનાટીવાળા થંબનેલ ભટકાશે અને અંદર કોઈ તથ્ય નહીં હોય. પ્લેટફોર્મે ક્રિએટર્સને પૈસા કમાવવા માટે બૂમો પાડતા બનાવ્યા, દર્શકોનું ધ્યાન બંધક બનાવ્યું અને અંતે આખું માધ્યમ અવાચ્ય ઘોંઘાટમાં ફેરવાઈ ગયું. વૉટ્સએપ કે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર પણ આ જ રમત ચાલે છે: પહેલાં મફત વાતચીત, પછી ખરીદીના ધક્કા અને હવે માત્ર સ્પોન્સર્ડ કચરો.

જે પ્લેટફોર્મ તમને કશું ચૂકવ્યા વિના રાજા બનાવે છે, તે સમય જતાં તમને પોતાના ગુલામ બનાવીને જ વેચી મારે છે.