મહા-સંભાવનાનો યુગ

આપણે હવે માહિતીના નહીં, ગણતરીબાજીના દોરમાં જીવીએ છીએ. સાદી ભાષામાં સમજો: પહેલાં વિજ્ઞાન ચોક્કસ પુરાવા માંગતું. હવે સુપરકમ્પ્યુટર્સ અને અલ્ગોરિધમ્સ સીધા નિર્ણયો નથી લેતા, માત્ર સંભાવનાઓની ટકાવારી ફેંકે છે. આ સ્થિતિને ગણિતશાસ્ત્રી ઑબ્રી ક્લેટને પોતાના ૨૦૨૧ના પુસ્તક ‘બર્નૂલીઝ ફેલેસી’માં ‘એરા ઑફ બિગ પ્રોબેબિલિટી’ કહી છે. તેમનો તર્ક સીધો છે. ડેટાનો પહાડ ખડકાયો છે, પણ તેના પરથી સાચા તારણ કાઢવાના જૂના આંકડાશાસ્ત્રીય સાધનો ક્ષતિગ્રસ્ત છે. આપણને ગૂંચવણ વિનાનું પરિણામ જોઈતું હોય છે, અને મશીન માત્ર એક અસ્પષ્ટ શક્યતા બતાવે છે.

જોખમ અહીં જ શરૂ થાય છે. જ્યારે સત્તા અને સંસ્થાઓ આંકડાકીય મોડેલના આધારે જીવન-મરણના નિર્ણયો લેવા માંડે, ત્યારે માનવીય સમજ પાછળ છૂટી જાય છે. પરંપરાગત આંકડાશાસ્ત્રમાં નબળા પરિમાણો વાપરીને ખોટા દાવા વિજ્ઞાન તરીકે ખપાવી દેવાતા હતા. ક્લેટન કહે છે કે આ નવા યુગમાં માત્ર વધુ ડેટા ભેગો કરવાથી સત્ય નથી મળતું. જો તમારા મૂળભૂત તર્ક અને પૂર્વધારણાઓમાં ભૂલ હશે, તો આધુનિક મશીનો માત્ર ભ્રમને અતિશય આત્મવિશ્વાસથી રજૂ કરશે.

આ આભાસ રોજિંદા શહેરી જીવનમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. મુંબઈ કે બેંગલુરુની ટ્રાફિક વ્યવસ્થા જુઓ. સ્માર્ટ સિટી પ્રોજેક્ટ હેઠળ હજારો કેમેરા અને સેન્સર લગાવી દેવાયા છે. કમ્પ્યુટર સ્ક્રીન પર ચોવીસે કલાક લાલ-લીલા નકશા ધબકે છે. સિસ્ટમ સતત અનુમાન લગાવે છે કે ફલાણા જંક્શન પર સાંજે છ વાગ્યે જામ થવાની શક્યતા ૮૫ ટકા છે. છતાં પીક અવર્સમાં આખું શહેર ઠપ થઈ જાય છે. કાગળ પર ગણતરી સચોટ દેખાય છે, પણ રસ્તા પર રીક્ષાવાળાનો વળાંક કે અચાનક બંધ પડેલી બસ મોડેલની બહાર હોય છે.

આપણે આંકડાને જ અંતિમ સત્ય માની બેઠા છીએ. ટેકનોલોજી આપણને વિશાળ ગણતરીઓ આપે છે, પણ સાચી દિશા આપતી નથી. જ્યારે નિર્ણય લેનાર માણસ ગણિતના પડદા પાછળ સંતાઈ જાય છે, ત્યારે ભૂલ માટે કોઈ જવાબદાર રહેતું નથી. સંભાવના એ માત્ર હવામાનની આગાહી જેવી છે; વરસાદ પડે ત્યારે છત્રી તો જાતે જ ખોલવી પડે.

ડેટાનો ઢગલો ક્યારેય સાચી સમજની અવેજી બની શકતો નથી.