એન્જિન ઓઇલ વાંધો

અર્થશાસ્ત્રીઓ વર્ષોથી દાવો કરે છે કે માણસ હંમેશાં તર્કબદ્ધ નિર્ણયો લે છે. પોતાના સ્વાર્થ અને મહત્તમ નફા માટે જ જીવે છે. પણ જ્યારે કોઈ માણસ બીજા માટે જીવ જોખમમાં મૂકે, મોંઘી કાર છોડીને સાઇકલ ચલાવે કે પોતાની બધી મૂડી દાનમાં આપી દે, ત્યારે આ અર્થશાસ્ત્રીઓ બચાવમાં ઊતરી પડે છે. તેઓ કહે છે કે એને દાન કરવામાં જ ‘આનંદ’ મળ્યો, એટલે એ નિર્ણય પણ તાર્કિક જ હતો. આ દલીલ પોકળ છે. જો તમે દરેક વિચિત્ર વર્તનને માણસની ‘પસંદગી’ કહીને ખપાવી દો, તો તર્કની વ્યાખ્યા જ મરી પરવારે છે.

આ છટકબારી સામે જાણીતા અર્થશાસ્ત્રી રોબર્ટ એચ. ફ્રેન્કે એક ધારદાર દલીલ મૂકી, જેને ‘એન્જિન ઓઇલ ઓબ્જેક્શન’ કહેવામાં આવે છે. એમણે પૂછ્યું કે ધારો કે કોઈ માણસ ગ્લાસ ભરીને એન્જિન ઓઇલ પી જાય. હવે શું તમે એવું કહેશો કે એ માણસ તાર્કિક છે કારણ કે એને એન્જિન ઓઇલનો સ્વાદ ગમે છે? જો માણસનું દરેક નુકસાનકારક અને ગાંઠિયું વર્તન એની અંગત પસંદગી ગણીને તાર્કિક સાબિત કરી શકાતું હોય, તો પછી અતાર્કિક શું ગણવું? આ સિદ્ધાંત એટલો પહોળો થઈ જાય છે કે એની કોઈ કિંમત રહેતી નથી.

આ વાંધો સમજવો જરૂરી છે કારણ કે આપણી આસપાસ લોકો પોતાની ઘોર ભૂલોને ‘મારી અંગત ફિલોસોફી’ કહીને ઢાંકતા હોય છે. જ્યારે કોઈ સિદ્ધાંત ક્યારેય ખોટો સાબિત જ ન થઈ શકે, ત્યારે એ વિજ્ઞાન નથી રહેતો પણ અંધશ્રદ્ધા બની જાય છે. કંપનીઓના વિશ્લેષકો કે શેરબજારના પંડિતો પોતાના મોડેલને સાચા ઠેરવવા માટે ગમે તેવા નુકસાન પાછળ એક કાલ્પનિક ગણતરી શોધી કાઢે છે. માણસ મૂર્ખાઈ કરી રહ્યો હોય ત્યારે એને માત્ર ‘વિચિત્ર ગમા-અણગમા’નું રૂપાળું લેબલ લગાવી શકાતું નથી.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર આ તમાશો રોજ જોવા મળે છે. રાજકોટના એક બ્રોકર હરેશભાઈ છે. એમણે ત્રીસ લાખ રૂપિયા એક એવી ખોટ કરતી પેની સ્ટોક કંપનીમાં ડૂબાડી દીધા જેનો કોઈ ભવિષ્યનો પ્લાન નહોતો. જ્યારે પૈસા સાફ થઈ ગયા, ત્યારે હરેશભાઈ શરમ અનુભવવાને બદલે છાતી ઠોકીને કહે છે કે મને તો રોમાંચ જોઈતો હતો, આ મારો એડ્રેનાલિન રશ હતો. જાણે એ પોતે શેરબજારમાં નફો કરવા નહીં પણ ડિસ્નીલેન્ડની રાઇડ માણવા આવ્યા હોય. પોતાની નાદાની અને જુગારની લતને ‘અંગત પસંદગી’ ગણાવીને તાર્કિક સાબિત કરવી, એ જ એન્જિન ઓઇલ પીવા બરાબર છે.

ઝેર પીધા પછી એનો સ્વાદ વખાણવો, એ બહાદુરી નથી પણ મૂર્ખાઈને બુદ્ધિનું લેબલ મારવાની હલકી કોશિશ છે.