જ્ઞાનાત્મક ત્રિશંકુ સ્થિતિ

નર્ક અને સ્વર્ગ વચ્ચે એક જગ્યા હોય છે, જેને ખ્રિસ્તી માન્યતામાં ‘પર્ગેટરી’ કહે છે. ત્યાં આત્મા અટકી પડે છે. ન સજા મળે છે, ન મુક્તિ. આ શબ્દાવલીમાંથી વિચાર આવ્યો છે ‘એપિસ્ટેમિક પર્ગેટરી’નો. એપિસ્ટેમિક એટલે જ્ઞાનને લગતું. આ એવી બૌદ્ધિક સ્થિતિ છે જ્યાં તમે સત્ય જાણતા પણ નથી અને અજ્ઞાનમાં જીવવાનું સુખ પણ ગુમાવી ચૂક્યા છો. જૂની માન્યતાઓ તૂટી ગઈ છે, પણ નવી કોઈ નક્કર હકીકત હાથ લાગી નથી. માણસ અનિર્ણાયકતાના ત્રિશંકુ સ્વર્ગમાં લટકી રહે છે.

આ સંજ્ઞા કોઈ એક પુસ્તક કે પ્રયોગશાળામાંથી નથી આવી. સમકાલીન તત્વચિંતન અને વૈચારિક નિબંધોમાં આ એક સચોટ રૂપક તરીકે વપરાય છે. આજે માહિતીનો ઢગલો છે, પણ સત્યની ખાતરી કોઈ આપતું નથી. કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાના આ યુગમાં જે દેખાય છે તે સાચું છે કે બનાવટી, એ સાબિત કરવું અશક્ય બનતું જાય છે. પરિણામે આપણું મગજ એક એવા અંધારિયા ઓરડામાં પુરાઈ જાય છે જ્યાં જૂની શ્રદ્ધા મરી ચૂકી છે અને નવી સમજ હજી જન્મી નથી.

આ સ્થિતિ અજ્ઞાન કરતાં વધુ જોખમી છે. અજ્ઞાની માણસ પાસે ઓછામાં ઓછો એક ભ્રમ તો હોય છે, જેના સહારે તે નિર્ણય લઈ શકે છે. ત્રિશંકુ બનેલો માણસ કોઈ પગલું ભરી શકતો નથી. તે દરેક દલીલને શંકાથી જુએ છે, પણ સાચો જવાબ શોધવાની ક્ષમતા ગુમાવી બેસે છે. આ માનસિક લકવો છે.

આપણા ભારતીય સંયુક્ત કુટુંબમાં આ દ્રશ્ય રોજ જોવા મળે છે. ઘરમાં વડીલ દાદાજીની તબિયત લથડે છે. એક દીકરો ગામઠી વૈદરાજની દવા લાવે છે, બીજો દીકરો ઈન્ટરનેટ પરથી લેટેસ્ટ અંગ્રેજી સંશોધન વાંચીને નવી સારવાર બતાવે છે. વચલો ભાઈ ફેસબુક પર આવેલા ઘરગથ્થુ નુસખા આગળ ધરે છે. આખો પરિવાર એવા ત્રિશંકુ વમળમાં ફસાય છે જ્યાં આયુર્વેદ પર પૂરો ભરોસો રહ્યો નથી અને મોંઘી આધુનિક હોસ્પિટલના રિપોર્ટ કોઈને સમજાતા નથી. જૂની પરંપરા છૂટી ગઈ છે, નવી વિજ્ઞાનની ભાષા પકડાતી નથી. નિર્ણય અટકી પડે છે અને દર્દી પીડાય છે.

માણસ અજ્ઞાન સાથે જીવી શકે છે. તે સંપૂર્ણ જ્ઞાન સાથે પણ જીવી શકે છે. પણ અધકચરી માહિતીના સસ્પેન્શનમાં જીવવું એ ધીમી બૌદ્ધિક આત્મહત્યા સમાન છે.

જે માણસ સત્ય અને અસત્યની વચ્ચે અટવાય છે, તેનો ઉપયોગ બીજા લોકો પોતાના સ્વાર્થ માટે સૌથી પહેલા કરે છે.