આ વિષયમાં 2331 લેખ · પાનું ૩૨ / ૪૭
તમે સ્નાન કરીને ભીના શરીરને સૂકવવા એક ટુવાલ લો છો. ટુવાલ શરીરનું પાણી ચૂસી લે છે અને શરીર સૂકું થાય છે. પણ હવે એ જ ભીના ટુવાલથી તમે ફરી શરીર લૂછવા જાવ તો શું થાય? શરીર સૂકાવવાને બદલે ઊલટું વધુ ભીનું થાય છે.
ફ્રિજ ખોલીને પાંચ મિનિટ સુધી અંદર તાકી રહેવું અને પછી બૂમ પાડવી કે બટર ક્યાં છે? સામે ઊભેલી પત્ની કે મા એક જ સેકન્ડમાં હાથ લંબાવીને બટરનું પેકેટ બતાવી દે છે. એ પેકેટ પહેલેથી બરાબર તમારી આંખ સામે, વચલી છાજલી પર જ પડ્યું હતું. આ આળસ નથી.
જીવનમાં મોટો આંચકો આવે ત્યારે માણસ ઝડપથી બેઠો થઈ જાય છે, પણ નાની મુસીબતો તેને વર્ષો સુધી સબડાવતી રાખે છે. આ વિચિત્ર લાગતી માનસિક ઘટનાને રિજન-બીટા વિરોધાભાસ કહે છે. આપણું મગજ સંકટ સામે રક્ષણ આપવા માટે એક આંતરિક સંરક્ષણ પ્રણાલી ધરાવે છે.
કોઈ એક આંકડો જોઈને માણસને માપવાની ટેવ જૂની છે. ગુડહાર્ટનો મૂળ નિયમ જાણીતો છે કે જ્યારે કોઈ માપદંડ ટાર્ગેટ બની જાય, ત્યારે તે સારો માપદંડ રહેતો નથી. પણ રિગ્રેશનલ ગુડહાર્ટ આનાથી એક ડગલું આગળનો ખેલ બતાવે છે.
માણસને ઇનામ જીતવાનો જેટલો આનંદ થાય છે, તેના કરતાં ક્યાંય વધુ દર્દ જીતેલું ઇનામ ગુમાવવાનો થાય છે. 'રિગ્રેટ લૉટરી' આ મનોવૈજ્ઞાનિક નબળાઈનો સીધો ફાયદો ઉઠાવે છે. આ સામાન્ય લૉટરી નથી. સામાન્ય લૉટરીમાં તમે ટિકિટ ખરીદો તો જ તમારું નામ ડ્રોમાં આવે.
મોટા નિર્ણયો લેતી વખતે માણસ વર્તમાનની સલામતીમાં ફસાઈ જાય છે. જેફ બેઝોસે ૧૯૯૪માં વોલ સ્ટ્રીટની લાખો ડોલરની નોકરી છોડીને પુસ્તકો વેચવાની ઓનલાઇન દુકાન શરૂ કરવાનો નિર્ણય કર્યો ત્યારે આ રીત વાપરી હતી.
માણસ ભૂલથી ડરતો નથી. માણસ પસ્તાવાથી ડરે છે. ખોટો નિર્ણય લીધા પછી પોતાની જાતને અરીસામાં જોવી અઘરી પડે છે. આ ડરની એક કિંમત હોય છે. અર્થશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આ વધારાની કિંમતને 'અફસોસ પ્રીમિયમ' કહે છે.
એક જૂઠ્ઠાણું સો વાર બોલો એટલે એ સાચું બની જાય છે. આ કોઈ રાજકીય સૂત્ર નથી, મગજની ચાલબાજી છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ‘રીઇટરેશન ઇફેક્ટ’ અથવા ‘ઇલ્યુઝરી ટ્રુથ ઇફેક્ટ’ કહે છે. આપણું મગજ આળસુ છે.
બગડેલા દિવસ પાછળ આખો અઠવાડિયું હોમી દેવું એ નરી મૂર્ખામી છે. માણસ કોઈ ભૂલ કરે અથવા ધંધામાં ધાર્યા વગરનો ફટકો પડે, ત્યારે એનો આખો દિવસ એ આઘાતને ચાવવામાં જ ખર્ચાઈ જાય છે.
ખરાબ આદત છોડવી સહેલી છે, પણ જૂના ખાડામાં ફરી ન પડવું અઘરું છે. માણસ કોઈ વ્યસન કે નુકસાનકારક ટેવ છોડે ત્યારે માને છે કે યુદ્ધ પૂરું થઈ ગયું. અસલમાં લડાઈ ત્યાંથી શરૂ થાય છે. એક નાની ભૂલ થાય અને માણસ હથિયાર હેઠા મૂકી દે છે.
માણસ એકલા ઓરડામાં પુસ્તક ગોખીને બધું શીખી શકતો નથી. આપણે સૌથી મહત્વના પાઠ સંબંધોની વચ્ચે રહીને શીખીએ છીએ. આ વિચારને મનોવિજ્ઞાનમાં રિલેશનલ લર્નિંગ કહે છે.
મોટા ભાગના લોકો વસ્તુઓ જુએ છે, વ્યવસ્થા નહીં. એમને ટેબલ દેખાય, પણ ટેબલ અને ખુરશી વચ્ચેનો સંબંધ ન દેખાય. માણસની આ સૌથી જૂની મર્યાદા છે.
એક જ વર્ગખંડમાં કે એક જ અંડર-૧૪ ક્રિકેટ ટીમમાં બે બાળકો રમે છે. બંને કાગળ પર ચૌદ વર્ષના છે. પણ એકનો જન્મ જાન્યુઆરીમાં થયો છે અને બીજાનો ડિસેમ્બરમાં. અગિયાર મહિનાનો તફાવત બાળપણમાં નાનો નથી હોતો.
કોઈ કામ પત્યા પછી મન કેટલી ઝડપે ખાલી થાય છે, તેને રિલીઝ રેશિયો કહેવાય. સાદો હિસાબ છે. તમે આખો દિવસ ઓફિસમાં તાણ વેઠ્યો, ફાઈલો ઉથલાવી અને બોસની કચકચ સાંભળી. સાંજે ઘરે પહોંચ્યા પછી એ કચરો મગજમાંથી કાઢતાં કેટલી મિનિટ લાગી?
મગજ ઘણીવાર બંદૂકની ચાપ જેવું હોય છે. એક શબ્દ સાંભળ્યો અને પિત્તો ગયો. પણ દરેક ટ્રિગર સામે મગજમાં એક સુરક્ષા કવચ પણ હોઈ શકે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આવા વિચારોને 'રિલીઝર થોટ્સ' કહે છે.
માણસ બીમારીથી એટલો નથી તૂટતો જેટલો લાચારીથી તૂટે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિને લાગે કે પરિસ્થિતિ તેના કાબૂ બહાર છે, ત્યારે તે હાથ જોડીને બેસી જાય છે. તેને મનોવિજ્ઞાન ડિમોરાલાઇઝેશન કહે છે—મનોબળનું પતન.
સર્જનાત્મકતા એ કોઈ રહસ્યમય દૈવી વરદાન નથી. તે મગજની બે અસંબંધિત બાબતો વચ્ચે સેતુ બાંધવાની ક્ષમતા છે. મનોવિજ્ઞાની માર્થા મેડનિકે ૧૯૬૨માં આ માપવા માટે એક કસોટી રચી. નામ આપ્યું રિમોટ એસોસિએશન ટેસ્ટ. પદ્ધતિ સાદી હતી.
મોટી કંપનીઓ પોતાની સાઈઝના વજન નીચે જ દબાઈને મરી જાય છે. વચ્ચે બેઠેલા મેનેજરો માત્ર ઈમેલ ફોરવર્ડ કરે છે અને પગાર લે છે. આ રોગનો કડવો ઈલાજ એટલે રેનદાનહેયી મોડેલ. ચીનની પ્રખ્યાત કંપની હાયરના વડા ઝાંગ રુઈમિને આ વિચાર આપ્યો.
કોઈ પણ ધંધો શરૂ કરવો સહેલો છે, પણ તેને સતત ચલાવવો અઘરો છે. મોટા ભાગની કંપનીઓ ચમત્કારોના સહારે જીવે છે. કોઈ એક હોશિયાર સેલ્સમેન અચાનક મોટો ઓર્ડર લઈ આવે અને બધા તાળીઓ પાડે. પણ આવતા મહિને શું?
કોઈ તમને પહેલી વાર પૂછે કે 'તમારે શું જોઈએ છે?', ત્યારે તમે તૈયાર રાખેલો, સમાજમાન્ય જવાબ આપો છો. 'મારે સારો પગાર જોઈએ છે' અથવા 'મારે સુખી થવું છે.' આ તમારા મગજનો ઉપરછલ્લો પહેરો છે.
તમે ગુસ્સામાં હો ત્યારે તમે પોતે જ ગુસ્સો બની જાઓ છો. આ મનની સામાન્ય બીમારી છે. જ્યારે કોઈ માણસ પોતાના વિચારો, લાગણીઓ અને પીડા સાથે એકરૂપ થઈ જાય, ત્યારે તે વિચારવાનો કાબૂ ગુમાવી બેસે છે.
કોઈ સંસ્થા કે વ્યવસ્થામાં એક માણસ ખસી જાય ત્યારે તેની જગ્યાએ કોણ બેસશે? આ સવાલનો પહેલેથી તૈયાર રાખેલો ક્રમ એટલે રિપ્લેસમેન્ટ લેડર. આ કોઈ અકાદમિક સિદ્ધાંત નથી, પણ કોર્પોરેટ અને વહીવટી દુનિયામાં વપરાતી રોજિંદી વ્યવહારુ સમજ છે.
આપણું મગજ આળસુ છે. એ ગણિત ગણવા બેસતું નથી, પણ ચહેરા અને બીબાં જોઈને ફેંસલો સંભળાવી દે છે. જ્યારે કોઈ નવી વ્યક્તિ કે ઘટના આપણી સામે આવે, ત્યારે આપણે એની વાસ્તવિક સંભાવના તપાસતા નથી.
વિજ્ઞાનનો સૌથી કઠોર નિયમ સરળ છે: જો તમારો પ્રયોગ માત્ર તમારી જ લેબોરેટરીમાં સફળ થાય, તો એ જાદુ હોઈ શકે, વિજ્ઞાન નહીં. રીપ્રોડ્યુસિબિલિટી એટલે પુનરાવર્તનક્ષમતા.
કમ્પ્યુટર હેંગ થઈ જાય ત્યારે આપણે દલીલો નથી કરતા. સ્ક્રીન પર ગુસ્સો નથી કરતા. સીધું સ્વીચ દબાવીને રીબૂટ કરીએ છીએ. માણસનું મગજ પણ એક મશીન છે, પણ આપણને એ વાત સ્વીકારવી ગમતી નથી.
કોઈ મુશ્કેલી આવે ત્યારે ટકી રહેવું સારી વાત છે. પણ જ્યારે આખી વ્યવસ્થા જ બગડેલી હોય ત્યારે માત્ર વ્યક્તિગત સહનશક્તિના ગુણગાન ગાવા તે એક છેતરપિંડી છે. અંગ્રેજીમાં આને 'રેઝિલિઅન્સ ટ્રેપ' કહે છે.
શ્વાસ માત્ર હવા અંદર લેવા કે બહાર કાઢવાની કસરત નથી. શરીરનું પોતાનું એક ચોક્કસ તાલમાપ છે. મોટા ભાગના લોકો એક મિનિટમાં બારથી પંદર વાર ઉતાવળા શ્વાસ લે છે.
મગજની અંદર એક બ્રેક હોય છે. સામેથી ઉશ્કેરણી આવે ત્યારે તરત જ તૂટી પડવું એ જાનવરની ખાસિયત છે. પણ માણસ હોવાનો અર્થ એ કે આવેગ અને અમલ વચ્ચે થોડો વિરામ મૂકી શકાય. ન્યુરોસાયન્સની ભાષામાં આને 'રિસ્પોન્સ ઇનહિબિશન' કહે છે.
મોબાઈલ સ્ક્રીન પર રેસ્ટોરન્ટ ચલાવવી સહેલી છે. ગ્રાહક આવે, માથા પર બર્ગરનું ચિહ્ન દેખાય, તમે એક ક્લિક કરો એટલે રસોઈ તૈયાર અને ગલ્લામાં સિક્કા ખખડે. આ કેઝ્યુઅલ ગેમ્સ લોકોને એક ઊંડા ભ્રમમાં ધકેલે છે.
માણસ પોતાના શરીર સાથે જે સૌથી ક્રૂર છેતરપિંડી કરે છે, તેનું નામ છે ઊંઘ પર કાપ. વૈદકીય વિજ્ઞાન અને ઊંઘના સંશોધકો એવા લોકોને 'રેસ્ટ્રિક્ટેડ સ્લીપર્સ' કહે છે, જેઓ દરરોજ માત્ર ચારથી છ કલાક ઊંઘે છે.
મગજ કોઈ કબાટ નથી જ્યાં પુસ્તક મૂકી દીધું એટલે સાચવાઈ ગયું. વાંચવું સહેલું છે, યાદ રાખવું અઘરું છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને 'રિટ્રાઇવલ ઇફેક્ટ' અથવા ટેસ્ટિંગ ઇફેક્ટ કહે છે.
વીમો એટલે શું? ભવિષ્યના નુકસાન સામે આજનું રક્ષણ. તમે દર મહિને પ્રીમિયમ ભરો છો જેથી કાલે આફત આવે ત્યારે કંપની વળતર આપે. પણ જો આ સમીકરણ ઊંધું કરી નાખીએ તો?
લખતા પહેલાં રૂપરેખા બનાવવી સહેલી છે. લખ્યા પછી લખાણ ખરેખર શું કહે છે તે પકડવું અઘરું છે. રિવર્સ આઉટલાઇનિંગ એટલે લખાણ પૂરું થયા પછી તેનું માળખું ઊંધું ચકાસવાની પદ્ધતિ. તમે એક લેખ, પ્રપોઝલ કે લાંબો પત્ર લખી નાખ્યો.
સામાન્ય માણસ ભવિષ્ય વિચારે ત્યારે એક જ સવાલ પૂછે છે: જો મંદી આવશે તો મારું શું થશે? આ સીધો સ્ટ્રેસ ટેસ્ટ છે. ઊલટી કસોટી આનાથી સાવ વિપરીત છે. એ શરૂઆત પરિણામથી કરે છે. તમે પહેલેથી માની લો છો કે કંપની તૂટી ગઈ. પેઢીનું દેવાળું ફૂંકાઈ ગયું.
સમયની દિશા એકતરફી છે. નદીના વહેણની જેમ તે માત્ર આગળ જ વધે છે. ભૌતિકશાસ્ત્ર અને વિજ્ઞાનકથાઓમાં ભૂતકાળ તરફ પાછા જવાની કલ્પનાને 'રિવર્સ ટાઈમ ટ્રાવેલ' કહે છે. આ માત્ર આઈન્સ્ટાઈનના સાપેક્ષતાવાદ કે કાળના નિયમોની ગણતરી નથી.
મગજમાં સંતોષનું રસાયણ છે ડોપામિન. સામાન્ય માણસને એક કપ ચા, જૂનું ગીત કે મિત્ર સાથેની ગપસપમાં મજા પડી જાય છે. એનું મગજ રાજી થઈ જાય છે. પણ કેટલાક લોકોના ન્યુરોલોજીકલ વાયરિંગમાં એક ખામી હોય છે.
જે વાક્યમાં પ્રાસ બેસે, મગજ એને સાચું માની લે છે. આ માનવ મનની વિચિત્ર અને જોખમી નબળાઈ છે. કવિતા કે કહેવતમાં લય હોય તો આપણું ભેજું દલીલ તપાસવાનું ભૂલી જાય છે. કાનને સાંભળવું ગમ્યું, એટલે બુદ્ધિએ એના પર મહોર મારી દીધી.
અમીર કોણ? જેની પાસે દસ કરોડ છે તે, કે જેની પાસે પચાસ લાખ છે તે? બેંક બેલેન્સ જોઈને અમીરી માપવી એ નાણાકીય જગતની સૌથી મોટી મૂર્ખામી છે. અસલી અમીરી આંકડામાં નથી, ગુણોત્તરમાં છે.
હોલીવુડની એક મૂર્ખ હાસ્ય ફિલ્મમાં પાત્ર બોલે છે: જો તમે પહેલા નંબરે નથી, તો તમે છેલ્લા છો. સાંભળવામાં આ ડાયલોગ ઉત્સાહવર્ધક લાગે. લોહી ગરમ થઈ જાય. પણ જીવન અને ગણિત આ ફિલ્મી ડાયલોગ પર નથી ચાલતા.
મહેનત કરવામાં કોઈ બહાદુરી નથી. ગધેડો પણ આખો દિવસ વજન ઊંચકીને ફરે છે, પણ સાંજ પડે એ ગધેડો જ રહે છે. મોટાભાગના માણસો આખી જિંદગી ખોટી દિશામાં પરસેવો પાડીને એવું માને છે કે તેઓ ઈશ્વરનું કામ કરી રહ્યા છે. મહેનતનો અર્થ માત્ર ખેંચાવું નથી.
ખોટા માપદંડથી સાચી વસ્તુ ક્યારેય માપી શકાતી નથી. જો તમે દૂધને મીટરમાં અને કાપડને લિટરમાં માપવા નીકળો, તો પરિણામ મૂર્ખામી જ આવશે. વિચાર સાદો છે: કોઈપણ નિર્ણય, પ્રગતિ કે મૂલ્યની ચકાસણી કરતી વખતે માપણીનું સાધન એટલે કે ગજ બરાબર હોવો જોઈએ.
કોઈ એક માણસ બંધ ઓરડામાં હુકમ બહાર પાડે અને આખી કંપની કઠપૂતળીની જેમ દોડે, એ અમેરિકન રીત છે. જાપાનીઓ ઊંધી રીતે વિચારે છે. 'રિંગી' પદ્ધતિ એટલે નીચેથી ઉપર તરફ વહેતો નિર્ણય. અહીં યોજના ટોચનો સાહેબ નથી ઘડતો.
માણસ નવું પગલું ક્યારે ભરે છે? જ્યારે તેનામાં હિંમતનો અચાનક ઉભરો આવે ત્યારે નહીં. નિર્ણયનું ગણિત સાવ જુદું છે. આપણું મન બે જુદા ડર વચ્ચે સતત પિસાતું રહે છે: નિષ્ફળ જવાનો ડર અને કશુંક ચૂકી જવાનો ડર.
એકલો માણસ સાવચેત હોય છે. પાંચ માણસો ભેગા થાય એટલે અચાનક બહાદુર બની જાય છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિગત નિર્ણય લેવાનો હોય ત્યારે માણસ નુકસાનની શક્યતા ગણે છે, પગ પાછો ખેંચે છે.
તમે આખો દિવસ એક જ ખુરશી, એક જ રસ્તો અને એક જ ઓરડામાં વિતાવો છો ત્યારે મગજ સુકાઈ જાય છે. વિજ્ઞાનમાં ભૌતિક હલનચલનની આ વિવિધતાને માપવા માટે એક રસપ્રદ સંજ્ઞા છે: રોમિંગ એન્ટ્રોપી.
માણસને ટોળાં બનાવતા અને એકબીજાનું ગળું કાપતાં શીખવવું નથી પડતું. એ એનો જૂનો રોગ છે. બે અજાણી ટુકડીઓ વચ્ચે વેરભાવ કઈ રીતે પેદા થાય છે અને એ વેર કઈ રીતે ઓગળે છે, તે સમજવા માટે સમાજશાસ્ત્રી મુઝફર શેરીફે ૧૯૫૪માં અમેરિકાના ઓક્લાહોમામાં એક…
ઉચ્ચ ક્ષમતાવાળો માણસ સામેવાળાની અસલિયત પાંચ મિનિટમાં માપી લે છે. સાધારણ લોકો રેઝ્યૂમેના ફોન્ટ અને ડિગ્રીઓનાં કાગળિયાં જોવામાં અટવાયેલા રહે છે, જ્યારે ખરો કાબેલ માણસ માત્ર આંખ અને દાનત જોઈને પરખી લે છે કે સામે ઊભેલો ખેલાડી કયા સ્તરનો છે.
કોઈપણ સેવા કે મુલાકાતમાં ગ્રાહક ખરેખર કેટલો સમય સાચી વ્યક્તિ સાથે વિતાવે છે, તે આખી પ્રક્રિયાનું સત્ય નક્કી કરે છે.
વિશ્વવિખ્યાત બોક્સિંગ મુકાબલામાં મોહમ્મદ અલીએ જ્યોર્જ ફોરમેન સામે એક અજીબ ચાલ રમી હતી. રીંગના દોરડા પર ઢીલા પડીને ટેકો લઈ લેવો, મોં ઢાંકી દેવું અને સામા પક્ષના સણસણતા ઘા ચૂપચાપ ઝીલતા રહેવું. હરીફને એમ લાગે કે તે જીતી રહ્યો છે.
અમેરિકાના પેન્સિલવેનિયા રાજ્યમાં રોઝેટો નામનું એક નાનું શહેર હતું. ત્યાં ઈટાલીથી આવેલા પ્રવાસીઓ રહેતા હતા. ૧૯૬૦ના દાયકામાં તબીબોને એક વિચિત્ર વાત ધ્યાને આવી: આ ગામના લોકોને અમેરિકાના બાકીના લોકો કરતાં હાર્ટ એટેક બહુ ઓછા આવતા હતા.