પુનરાવર્તનની કસોટી

વિજ્ઞાનનો સૌથી કઠોર નિયમ સરળ છે: જો તમારો પ્રયોગ માત્ર તમારી જ લેબોરેટરીમાં સફળ થાય, તો એ જાદુ હોઈ શકે, વિજ્ઞાન નહીં. રીપ્રોડ્યુસિબિલિટી એટલે પુનરાવર્તનક્ષમતા. કોઈ તારણ સાચું છે તે ત્યારે જ સાબિત થાય જ્યારે તદ્દન અલગ માણસ, અલગ જગ્યાએ, એ જ પદ્ધતિ વાપરીને એ જ પરિણામ ફરી લાવી બતાવે. એક વાર ચમત્કાર થઈ જવો એ નસીબ હોઈ શકે. પણ જો પ્રક્રિયા દર વખતે સમાન પરિણામ ન આપે, તો એ દાવો કાગળ પર જ સારો લાગે છે.

આ વિચાર આધુનિક વિજ્ઞાનની કરોડરજ્જુ છે. રોજર બેકન અને રોબર્ટ બોઇલ જેવા પ્રારંભિક વૈજ્ઞાનિકોથી લઈને આજના સંશોધકો સુધી આ નિયમ પથ્થરની લકીર ગણાયો છે. કોઈ વૈજ્ઞાનિક પેપર છપાય એટલે સત્ય સ્થાપિત નથી થઈ જતું. દુનિયાભરના અન્ય સંશોધકો તેને ચકાસે છે. તાજેતરના દાયકાઓમાં મનોવિજ્ઞાન અને તબીબી ક્ષેત્રમાં અડધાથી વધુ મોટા પ્રયોગો બીજી વાર સફળ ન થયા. દુનિયાએ તેને ‘રીપ્લિકેશન ક્રાઈસીસ’ નામ આપ્યું. જે વાતનું પુનરાવર્તન ન થઈ શકે, તે હકીકત નથી પણ ભ્રમ છે.

આ ખ્યાલ માત્ર લેબ પૂરતો સીમિત નથી, ધંધામાં પણ એટલો જ ક્રૂર છે. મોટી બ્રાન્ડ્સ અને કોર્પોરેટ જગતમાં ઘણી વાર એક અદ્ભુત કેમ્પેઈન ચાલી જાય છે. લોકો માની લે છે કે ફોર્મ્યુલા હાથ લાગી ગઈ. પણ જ્યારે એ જ વ્યૂહરચના બીજા શહેરમાં કે બીજી પ્રોડક્ટ માટે લાગુ કરો, ત્યારે તે ઊંધા માથે પછડાય છે. જો તમારી સફળતા માત્ર એક ખાસ સંજોગ કે ચોક્કસ વ્યક્તિની હાજરી પર નિર્ભર હોય, તો તમારો બિઝનેસ સ્કેલ નહીં થઈ શકે. સાચો નિયમ એ છે જે વારંવાર કામ કરે.

મુંબઈની એક મોટી એફએમસીજી કંપનીનો દાખલો લો. તેમણે દક્ષિણ ગુજરાતના એક નાના સેક્ટરમાં તેલનું નવું પાઉચ લોન્ચ કર્યું. સ્થાનિક ડિસ્ટ્રીબ્યુટર ઉત્સાહી હતો, જાહેરાત ક્લિક થઈ ગઈ અને પહેલા છ મહિનામાં વેચાણ આસમાને પહોંચ્યું. ઉત્સાહમાં આવીને મેનેજમેન્ટે એ જ મોડેલ આખા દેશમાં લાગુ કરી દીધું. પરિણામ શૂન્ય આવ્યું. ઉત્તર પ્રદેશ કે પંજાબમાં કોઈએ એ તેલ સામે જોયું પણ નહીં. પહેલી સફળતામાં પ્રોડક્ટનો દમ નહોતો, પેલા સ્થાનિક વેપારીની અંગત પહોંચ હતી. મેનેજરો જેને સિસ્ટમ સમજતા હતા, તે માત્ર અકસ્માત હતો.

જે પરિણામ બીજી વાર પેદા ન કરી શકાય, એ સફળતા નથી પણ માત્ર સંજોગોની મહેરબાની છે.