રેઝોનન્ટ બ્રીધિંગ

શ્વાસ માત્ર હવા અંદર લેવા કે બહાર કાઢવાની કસરત નથી. શરીરનું પોતાનું એક ચોક્કસ તાલમાપ છે. મોટા ભાગના લોકો એક મિનિટમાં બારથી પંદર વાર ઉતાવળા શ્વાસ લે છે. વિજ્ઞાન કહે છે કે જ્યારે તમે મિનિટમાં બરાબર છ શ્વાસ લો છો, ત્યારે હૃદયના ધબકારા અને ફેફસાંની ગતિ એકરૂપ થઈ જાય છે. આ ગતિને રેઝોનન્ટ બ્રીધિંગ અથવા સુમેળ શ્વાસોચ્છવાસ કહે છે. આ કોઈ યોગીઓનો ગૂઢ ચમત્કાર નથી, શુદ્ધ જૈવિક ગણિત છે.

આ વિચાર આધુનિક હાર્ટ રેટ વેરિએબિલિટી (એચઆરવી) બાયોફીડબેકના સંશોધનોમાંથી આવ્યો છે. સંશોધક પોલ લેહરર અને એવજેની વાશસિલો જેવા વૈજ્ઞાનિકોએ સાબિત કર્યું કે પાંચથી છ સેકન્ડ શ્વાસ અંદર લેવો અને એટલો જ સમય બહાર કાઢવો એ શરીરની નર્વસ સિસ્ટમને એક ઝાટકે સંતુલિત કરે છે. બ્લડ પ્રેશર અને મગજના તરંગો એક જ રિધમમાં દોડવા લાગે છે. શરીરનો કટોકટીનો એલાર્મ આપોઆપ બંધ થઈ જાય છે.

આ વાતનું મહત્વ રોજિંદા તણાવમાં સમજાય છે. જ્યારે મગજ ગભરાય છે ત્યારે શ્વાસ ટૂંકા થઈ જાય છે, અને ટૂંકા શ્વાસ મગજને વધુ ડરાવે છે. આ એક વિષચક્ર છે. તમે મનને સીધું કહી શકતા નથી કે ‘શાંત થઈ જા’. મન એવો હુકમ માનતું નથી. પણ તમે ફેફસાંને ધીમા પાડી શકો છો. શ્વાસ લંબાય એટલે હૃદયના ધબકારા થંભે છે, અને મગજને ફરજિયાત માનવું પડે છે કે હવે કોઈ ખતરો નથી.

ધારો કે મહેસાણાની સહકારી દૂધ ડેરીના વહીવટમાં ભારે ધાંધલ થઈ છે. ઓડિટ ચાલે છે, દૂધના ભાવ મુદ્દે બહાર ખેડૂતોનું ટોળું બૂમો પાડે છે અને અંદર સેક્રેટરી કાનજીભાઈનું બ્લડ પ્રેશર આસમાને પહોંચી ગયું છે. આવા વખતે ટેબલ પર હાથ પછાડવાથી કે ચાની ચુસ્કીઓ લેવાથી કાંઈ વળતું નથી. કાનજીભાઈ ખુરશી પર બેસીને છ સેકન્ડ અંદર અને છ સેકન્ડ બહાર એમ માત્ર બે મિનિટ શ્વાસ લે, તો હૃદયના ધબકારા કાબૂમાં આવી જાય. પછી લેવાયેલો નિર્ણય ઠંડા કલેજાનો હોય છે.

મગજને કાબૂમાં રાખવું હોય તો વિચારો સાથે લડવાનું બંધ કરો, ફેફસાંની ઘડિયાળ ધીમી પાડો.