રોપ-અ-ડોપ વ્યૂહરચના

વિશ્વવિખ્યાત બોક્સિંગ મુકાબલામાં મોહમ્મદ અલીએ જ્યોર્જ ફોરમેન સામે એક અજીબ ચાલ રમી હતી. રીંગના દોરડા પર ઢીલા પડીને ટેકો લઈ લેવો, મોં ઢાંકી દેવું અને સામા પક્ષના સણસણતા ઘા ચૂપચાપ ઝીલતા રહેવું. હરીફને એમ લાગે કે તે જીતી રહ્યો છે. તે આંધળો બનીને પોતાના બધા પંચ મારી દે. જ્યારે તેનો શ્વાસ ફૂલી જાય અને હાથ ઢીલા પડે, ત્યારે અચાનક પલટવાર કરીને તેને એક જ ઘામાં ભોંયભેગો કરી દેવો. આ રમતનું નામ 'રોપ-અ-ડોપ'. વ્યવસાય અને રાજકારણમાં આ અત્યંત ઘાતક રણનીતિ ગણાય છે.

આ ૧૯૭૪ની લડાઈ હતી, પણ તેનો સિદ્ધાંત સદીઓ જૂનો છે. આક્રમક દેખાવા કરતાં ટકી રહેવું વધુ અગત્યનું છે. જ્યારે તમારો હરીફ વધારે શક્તિશાળી કે અધીરો હોય, ત્યારે સીધા બાખડવું એ મૂર્ખામી છે. તમારી ઊર્જા સાચવો અને તેને પોતાની જ આક્રમકતાના વજન નીચે કચડાવા દો. સામા પક્ષનો અહંકાર જ તેનો સૌથી મોટો દુશ્મન બની જાય છે. રક્ષણાત્મક દેખાવ કરવો એ નબળાઈ નથી, ગણતરીપૂર્વકનું ષડયંત્ર છે.

આ વ્યૂહરચના સમજવી સહેલી છે, પણ અપનાવવી લોઢાના ચણા ચાવવા જેવી છે. મોટા ભાગના લોકોમાં અપમાન સહન કરવાની કે ચૂપ બેસવાની ધીરજ નથી હોતી. કંપનીઓ નાની સ્પર્ધામાં તરત જ અબજો રૂપિયા બાળી નાખે છે. ઘા સહન કરતી વખતે તમારું મગજ શાંત અને નજર માત્ર હરીફના થાક પર હોવી જોઈએ. જો તમે સાચે જ ઘાયલ થઈ ગયા તો રમત પૂરી. એટલે આ દાવ અહંકાર શૂન્ય હોય તે જ રમી શકે.

ભારતના ટેલિકોમ કે ઈ-કોમર્સ જગતમાં આ રોજ બને છે. કોઈ નવો ખેલાડી બજારમાં આવે અને બેફામ સબસિડી કે જાહેરાતો પાછળ કરોડો રૂપિયા લૂંટાવે. જૂની સ્થાપિત ભારતીય કંપનીઓ શરૂઆતમાં શાંત બેસી રહે છે. કોઈ મોટો વળતો પ્રહાર નહીં, બિનજરૂરી ડિસ્કાઉન્ટ નહીં. તેઓ હરીફને પોતાની મૂડી બાળીને થાકવા દે છે. બે-ત્રણ વર્ષ પછી જ્યારે નવા ખેલાડીનું ફંડિંગ સુકાઈ જાય અને તેના પગ ધ્રૂજવા માંડે, ત્યારે આ જૂના ખેલાડીઓ પોતાના નેટવર્ક અને રોકડના જોરે અસલી રમત શરૂ કરે છે.

જે લડાઈ લડ્યા વગર હરીફને થકવી નાખે, એ જ સાચો સેનાપતિ છે.