રોઝેટો અસર

અમેરિકાના પેન્સિલવેનિયા રાજ્યમાં રોઝેટો નામનું એક નાનું શહેર હતું. ત્યાં ઈટાલીથી આવેલા પ્રવાસીઓ રહેતા હતા. ૧૯૬૦ના દાયકામાં તબીબોને એક વિચિત્ર વાત ધ્યાને આવી: આ ગામના લોકોને અમેરિકાના બાકીના લોકો કરતાં હાર્ટ એટેક બહુ ઓછા આવતા હતા. ખોરાકમાં પુષ્કળ ચરબી, વાઇન અને સિગારેટ પીવાની આદત છતાં તેમનું હૃદય સ્વસ્થ હતું. આ ચમત્કાર ખોરાક કે જીનેટિક્સનો નહોતો. તે ત્યાંના અત્યંત ગાઢ, પારિવારિક અને પરસ્પર જોડાયેલા સામાજિક જીવનનો પ્રભાવ હતો. લોકો એકબીજા સાથે સુખ-દુઃખ વહેંચતા હતા, એટલે તણાવ ઊભો જ નહોતો થતો. આ ઘટના વિજ્ઞાનમાં ‘રોઝેટો ઇફેક્ટ’ તરીકે જાણીતી બની.

આ અસર પાછળનો પાયાનો વિચાર બહુ સીધો છે: મનુષ્ય માત્ર જૈવિક પ્રાણી નથી, સામાજિક પ્રાણી છે. એકલતા હૃદયને નબળું પાડે છે, જ્યારે સાચો સામાજિક ટેકો શરીર માટે ઢાલ બની જાય છે. જ્યારે રોઝેટોના લોકો આધુનિક બન્યા, મોટા બંગલાઓમાં બંધ થયા અને પરસ્પરના સંબંધો પાતળા પડ્યા, ત્યારે તેમનો હૃદયરોગનો દર પણ સામાન્ય અમેરિકન જેવો જ ઊંચો થઈ ગયો. આધુનિક ચિકિત્સા માત્ર કોલેસ્ટ્રોલ અને બ્લડ પ્રેશર માપે છે, પણ વ્યક્તિ કેટલો એકલો છે તે જોતી નથી.

આ વિચાર રમતગમતની દુનિયામાં, ખાસ કરીને ભારતીય ક્રિકેટમાં બરાબર લાગુ પડે છે. ડ્રેસિંગ રૂમનું વાતાવરણ કેવું છે તેના પર આખી ટીમનું પરિણામ નિર્ભર હોય છે. કોઈ પણ ખેલાડી ફિટનેસ ટ્રેનિંગ કે ડાયટ ચાર્ટથી મહાન નથી બનતો, જ્યારે મેદાન પર એકબીજાની ભૂલો ઢાંકવા આખી ટીમ એક જીવ થઈને ઊભી રહે ત્યારે બનતી હોય છે. ૧૯૮૩ના વર્લ્ડ કપમાં ભારતીય ટીમ પાસે આધુનિક ડાયટિશિયન કે ફિટનેસ ગેજેટ્સ નહોતા. તેમની પાસે માત્ર એક અતૂટ ભાઈચારો અને સંગઠિત ઊર્જા હતી, જેણે દુનિયાની શ્રેષ્ઠ ટીમોને ધૂળ ચાટતી કરી દીધી.

જ્યાં સંબંધોમાં દેખાડો નથી અને સાચો આશરો છે, ત્યાં માનસિક થાક ઓગળી જાય છે. ક્રિકેટ હોય કે આપણું સામાન્ય જીવન, વ્યક્તિ ગમે તેટલા વિટામિન ખાઈ લે પણ જો ઘરમાં કે વ્યવસાયમાં સાથ આપનાર કોઈ ન હોય તો તે અંદરથી ભાંગી જ પડે છે.

જીમનું સભ્યપદ અને સલાડ હૃદયને જીવાડે છે, પણ ખરો ધબકારો તો માણસો વચ્ચે જીવવાથી મળે છે.