રિજન-બીટા વિરોધાભાસ
જીવનમાં મોટો આંચકો આવે ત્યારે માણસ ઝડપથી બેઠો થઈ જાય છે, પણ નાની મુસીબતો તેને વર્ષો સુધી સબડાવતી રાખે છે. આ વિચિત્ર લાગતી માનસિક ઘટનાને રિજન-બીટા વિરોધાભાસ કહે છે. આપણું મગજ સંકટ સામે રક્ષણ આપવા માટે એક આંતરિક સંરક્ષણ પ્રણાલી ધરાવે છે. જ્યારે આપત્તિ અત્યંત ગંભીર હોય, ત્યારે આ મિકેનિઝમ તરત જ સક્રિય થઈ જાય છે. માણસ પરિસ્થિતિ સ્વીકારી લે છે, લડી લેવાનો નિર્ણય કરે છે અને બહાર નીકળી જાય છે. પરંતુ જો તકલીફ સાધારણ હોય, તો આપણું મન કોઈ કટોકટી જાહેર કરતું નથી. પરિણામે, વ્યક્તિ એ જ કંટાળાજનક કે પીડાદાયક સ્થિતિમાં સબડ્યા કરે છે.
આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક ડેનિયલ ગિલ્બર્ટ અને તેમના સાથીઓએ ૨૦૦૪ના એક અભ્યાસમાં રજૂ કર્યો હતો. તેમણે એક ઉદાહરણ આપ્યું: જો તમારે એક માઇલ દૂર જવું હોય તો તમે ચાલીને જશો. જો બે માઇલ જવું હોય તો સાઇકલ લઈને જશો. પરિણામ એ આવે છે કે બે માઇલનું અંતર એક માઇલ કરતાં વહેલું કપાઈ જાય છે, કારણ કે લાંબા અંતરે તમને સાઇકલ વાપરવા મજબૂર કર્યા. માણસની લાગણીઓનું પણ આવું જ છે. મોટો આઘાત મગજને તરત ઉપાય શોધવા મજબૂર કરે છે, જ્યારે હળવો ત્રાસ ધીમા ઝેરની જેમ વર્ષો સુધી ચાલ્યા કરે છે.
આ વિરોધાભાસનું જોખમ સમજવા જેવું છે. સાધારણ નોકરી, સાધારણ પગાર અને અધકચરા સંબંધો માણસનું જીવન ખાઈ જાય છે. જો નોકરીમાંથી અચાનક કાઢી મૂકવામાં આવે તો માણસ ફટાફટ નવી દિશા પકડી લેશે, કદાચ મોટો ધંધો પણ ઊભો કરી દે. પણ જો બોસ રોજ થોડું અપમાન કરે અને દર મહિને પહેલી તારીખે પૂરતો પગાર આપી દે, તો માણસ ત્રીસ વર્ષ સુધી એ જ ખુરશી પર બેસીને પોતાની જાતને કોસતો રહેશે. સહન થઈ શકે તેટલું દુઃખ એ સૌથી ખતરનાક દુઃખ છે, કારણ કે તે કોઈ ક્રાંતિ સર્જવા દેતું નથી.
દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં સરકારી નોકરીની તૈયારી કરતા હજારો ઉમેદવારો આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ધારો કે પ્રવીણભાઈ પહેલા જ પ્રયાસમાં પ્રિલિમ પરીક્ષામાં સાવ ખરાબ રીતે ફેઇલ થયા હોત, તો તેઓ કદાચ તૈયારી છોડીને કોઈ સારો વ્યવસાય શરૂ કરી ચૂક્યા હોત. પરંતુ બન્યું એવું કે તેઓ દર વખતે બે-ચાર માર્ક્સ માટે ઇન્ટરવ્યુમાંથી રહી જાય છે. આ નજીવી નિષ્ફળતા તેમના મનમાં કોઈ મોટો ધ્રાસકો પેદા કરતી નથી. પરિણામે, ‘આ વખતે તો થઈ જ જશે’ના આભાસમાં તેમના સાત કિંમતી વર્ષો વહી જાય છે. તેઓ એટલા નિષ્ફળ નથી કે છોડી દે, અને એટલા સફળ નથી કે આગળ વધી જાય.
જે દર્દ તમને મારી નાખતું નથી, તે ઘણીવાર તમને કાયમ માટે અધમુઆ બનાવીને જીવાડે છે.