સંબંધિત શિક્ષણ

માણસ એકલા ઓરડામાં પુસ્તક ગોખીને બધું શીખી શકતો નથી. આપણે સૌથી મહત્વના પાઠ સંબંધોની વચ્ચે રહીને શીખીએ છીએ. આ વિચારને મનોવિજ્ઞાનમાં રિલેશનલ લર્નિંગ કહે છે. સાચું શિક્ષણ માહિતીના ડેટાબેઝમાંથી નહીં, પણ બે જીવતી વ્યક્તિઓ વચ્ચેના ઘર્ષણ, વિશ્વાસ અને સહયોગમાંથી જન્મે છે. સામેની વ્યક્તિ પ્રત્યે તમારો ભાવ કેવો છે, તેની સાથે તમારો નાતો કેવો છે, તેના આધારે તમારું મગજ નવું સ્વીકારે છે. સંબંધ વિનાનું જ્ઞાન કેવળ માહિતીનો કચરો છે.

આ વિચારનો મૂળ પાયો અમેરિકન મનોચિકિત્સક જીન બેકર મિલર અને સામાજિક શિક્ષણના સિદ્ધાંતોમાં રહેલો છે. વીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં જ્યારે વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને એકલપંડા સફળતાના ગુણગાન ગવાતા હતા, ત્યારે આ સિદ્ધાંતે દાવો કર્યો કે મનુષ્ય મૂળભૂત રીતે સંબંધોથી બંધાયેલું પ્રાણી છે. આપણે અન્ય વ્યક્તિના વ્યવહાર, તેની લાગણીઓ અને તેની સાથેના આપલેના વ્યવહારમાંથી જે પાઠ ભણીએ છીએ, તે ક્યારેય કોઈ પાઠ્યપુસ્તક શીખવી શકતું નથી.

આધુનિક સમાજ એકલા બેસીને ઓનલાઈન કોર્સ પૂરા કરવાને શ્રેષ્ઠ માને છે. અહીં જ મોટી ભૂલ થાય છે. તમે વાતચીતની કળા, સહનશીલતા કે નેતૃત્વ સ્ક્રીન સામે બેસીને શીખી શકતા નથી. જ્યારે તમે બીજાના સંપર્કમાં આવો છો, ત્યારે ભૂલો થાય છે, ક્ષમા આપવી પડે છે અને અભિપ્રાય બદલવા પડે છે. આ પ્રક્રિયા માણસની સમજણને ધારદાર બનાવે છે. જે માણસ સંબંધોથી ભાગે છે, તેનો બૌદ્ધિક વિકાસ અધૂરો રહી જાય છે.

આપણું પરંપરાગત સંયુક્ત કુટુંબ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ધારો કે ચાર પેઢી સાથે રહેતા એક ઘરમાં ૧૪ સભ્યો છે. ત્યાં ઉછરતો છોકરો માત્ર દાદાના પ્રવચનો સાંભળીને સંસ્કાર નથી શીખતો. કાકા અને પિતા વચ્ચે પૈસાની વહેંચણી વખતે જે સમજૂતી થાય છે, તે જોઈને તે વ્યવહાર શીખે છે. મોટી વહુ નાની વહુની ભૂલ ઢાંકે ત્યારે તે ક્ષમા શીખે છે. કોઈ મેનેજમેન્ટ સ્કૂલ વગર તે વાટાઘાટ, ધીરજ અને બીજાના અહમને સાચવવાનું હુનર રોજેરોજના આ સંબંધોના તાણાવાણામાંથી સીધું આત્મસાત કરી લે છે.

પુસ્તકો માહિતી આપે છે, પણ માણસાઈ માણસો સાથે અથડાઈને જ શીખાય છે.