દ્રષ્ટિ-વિચ્છેદ

તમે ગુસ્સામાં હો ત્યારે તમે પોતે જ ગુસ્સો બની જાઓ છો. આ મનની સામાન્ય બીમારી છે. જ્યારે કોઈ માણસ પોતાના વિચારો, લાગણીઓ અને પીડા સાથે એકરૂપ થઈ જાય, ત્યારે તે વિચારવાનો કાબૂ ગુમાવી બેસે છે. 'રિપરસિવિંગ' એટલે આ આખી રમતમાંથી એક કદમ પાછળ હટી જવું. પોતાના મગજમાં ચાલતા નાટકને એક દર્શક બનીને જોવું. અંગ્રેજીમાં આને શૌના શાપિરો અને તેમના સાથી સંશોધકોએ માઇન્ડફુલનેસના મૂળભૂત ઘટક તરીકે ઓળખાવ્યો છે. વિચાર હું નથી, વિચાર ફક્ત મારા મગજમાં ઊઠતો એક પરપોટો છે, આ સાદી વાત પકડાઈ જાય એટલે મુક્તિ મળે છે.

આ કોઈ હિમાલયમાં બેસીને કરવાની સમાધિ નથી. તદ્દન વહેવારુ માનસિક હથિયાર છે. મોટા ભાગના લોકો પોતાની માન્યતાઓને જ વાસ્તવિકતા માની લેવાની ભૂલ કરે છે. વેપારમાં નુકસાન થાય ત્યારે માણસ વિચારે છે કે 'હું નિષ્ફળ છું.' રિપરસિવિંગ શીખવે છે કે સાચું વાક્ય એ છે કે 'આ સોદામાં નુકસાન થયું છે અને મને અત્યારે હતાશાનો અનુભવ થઈ રહ્યો છે.' આ બે વાક્યો વચ્ચે આકાશ-પાતાળનો ફરક છે. પહેલું વાક્ય માણસને ખતમ કરે છે, બીજું વાક્ય તેને વિશ્લેષણ કરવાની જગ્યા આપે છે.

આઝાદીની લડતના ઇતિહાસમાં આ માનસિક મોડેલ બહુ રસપ્રદ રીતે દેખાય છે. ૧૯૨૨માં ચૌરીચૌરા કાંડ થયો. આખો દેશ ઉત્સાહમાં હતો, અંગ્રેજો દબાણમાં હતા, પણ હિંસા ફાટી નીકળી. મોટા ભાગના નેતાઓ આંદોલનના જુવાળમાં એટલા તણાઈ ગયા હતા કે તેઓ હિંસાને ગળી જવા તૈયાર હતા. ગાંધીજીએ એક ડગલું પાછળ હટીને જોયું. તેમણે આખા આંદોલનને પોતાના અહંકાર કે તાત્કાલિક જીતથી અલગ કરીને જોયું. તેમને સમજાયું કે જો આ ભીડ અત્યારે અનિયંત્રિત બનશે તો સ્વરાજ મળ્યા પછી પણ દેશ અરાજકતામાં સબડશે. તેમણે આંદોલન પાછું ખેંચી લીધું. દેશભરમાં વિરોધ થયો, સાથીઓ નારાજ થયા, પણ ગાંધીજીએ પરિસ્થિતિને તટસ્થ દ્રષ્ટિએ જોઈ હતી.

આપણને આપણા પૂર્વગ્રહો પકડી રાખે છે. જૂના રાજાઓ પોતાની નાનકડી જાગીરને જ આખું બ્રહ્માંડ માનતા રહ્યા અને પરદેશી સલ્તનતો સામે એક પછી એક હારતા ગયા, કારણ કે તેઓ પોતાના તાજથી અલગ થઈને નકશો જોઈ શક્યા નહીં. જે ક્ષણે તમે તમારી જાતને તમારા સંજોગોથી અળગી કરીને જોતાં શીખી જાઓ છો, તે ક્ષણે મુશ્કેલી અડધી થઈ જાય છે.

જે માણસ પોતાના વિચારોનો ગુલામ નથી રહેતો, દુનિયાની કોઈ પરિસ્થિતિ તેને બાનમાં લઈ શકતી નથી.