રિમોટ એસોસિએશન કસોટી

સર્જનાત્મકતા એ કોઈ રહસ્યમય દૈવી વરદાન નથી. તે મગજની બે અસંબંધિત બાબતો વચ્ચે સેતુ બાંધવાની ક્ષમતા છે. મનોવિજ્ઞાની માર્થા મેડનિકે ૧૯૬૨માં આ માપવા માટે એક કસોટી રચી. નામ આપ્યું રિમોટ એસોસિએશન ટેસ્ટ. પદ્ધતિ સાદી હતી. તમને ત્રણ એવા શબ્દો આપવામાં આવે જેમને સામસામે કોઈ લેવાદેવા ન હોય. તમારે એવો ચોથો શબ્દ શોધવાનો જે આ ત્રણેય સાથે સહેલાઈથી જોડાઈ જાય. ઉદાહરણ તરીકે: કુટીર, સ્વિસ અને કેક. સાચો જવાબ છે પનીર. આ કસોટી બતાવે છે કે તમારું મગજ માહિતીના ખૂણાઓ કેટલી ઝડપથી ફંફોસી શકે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે તર્ક સીધી લીટીમાં ચાલે છે. બે વત્તા બે એટલે ચાર. પણ સર્જનાત્મક તણખો આડી લીટીમાં દોડે છે. સામાન્ય બુદ્ધિ ધરાવતો માણસ પરિચિત જોડાણો પકડીને બેસી રહે છે. સફરજન સાંભળીને તેને ફળ જ યાદ આવે. જેનું મગજ દૂરના જોડાણો પકડી શકે તે ગુરુત્વાકર્ષણ સુધી પહોંચી જાય છે. મગજના સ્મૃતિ ભંડારમાં જે કડીઓ સૌથી છેવાડે પડેલી છે, તેમને અચાનક બહાર ખેંચી લાવીને એક ચોક્કસ તાર્કિક બિંદુ પર મૂકી દેવાની આ કળા છે.

આ રમતમાં બુદ્ધિઆંક બહુ કામ નથી આવતો. માહિતીનો ઢગલો કરનારા ગોખણપટ્ટીઓ અહીં અટકી પડે છે. ભારતીય રમતગમતમાં ભાલાફેંક જેવી રમતો વર્ષો સુધી આપણી રાડાર બહાર હતી. નીરજ ચોપરા જ્યારે મેદાનમાં ઉતરે છે ત્યારે તે માત્ર બાવડાંની તાકાત નથી વાપરતો. જાવેલિન થ્રોમાં દોડવાની ગતિ, શરીરનું લચીલાપણું, પવનનો અંદાજ અને છેલ્લી ક્ષણે ભાલો છોડવાનો ખૂણો—આ બધું એકબીજાથી સાવ અલગ છે. જિમ્નેસ્ટિક્સની લવચીકતા, સ્પ્રિન્ટરની ગતિ અને શૂટરની એકાગ્રતા, આ ત્રણેય છેડાઓને ભેગા કરીને એક થ્રો બનાવવો એ જ રિમોટ એસોસિએશન છે. જે કોચ આ અસંબંધિત કૌશલ્યોને જોડી શકે, તે જ ઓલિમ્પિક ચેમ્પિયન બનાવી શકે.

આપણે બાળકોને શાળામાં સીધા રસ્તે ચાલતાં શીખવીએ છીએ. જે અલગ વિચારે તેને તોફાની ગણીને બેસાડી દઈએ છીએ. વાસ્તવિક દુનિયામાં મોટી સમસ્યાઓ ક્યારેય પુસ્તકીય ફોર્મ્યુલાથી ઉકલતી નથી. ત્યાં તો બે સાવ જુદી દુનિયાના તાર ભેગા કરીને નવો સ્પાર્ક કરવો પડે છે. જે માણસ અસંબદ્ધ દેખાતી બાબતો વચ્ચે પુલ બાંધી શકે છે, તે જ છેલ્લે રમત જીતે છે.

વિચારો વચ્ચેનું અંતર જેટલું લાંબું, તમારી સર્જનાત્મકતાની છલાંગ તેટલી જ ઊંચી.