સાપેક્ષ ઉંમરનો પ્રભાવ

એક જ વર્ગખંડમાં કે એક જ અંડર-૧૪ ક્રિકેટ ટીમમાં બે બાળકો રમે છે. બંને કાગળ પર ચૌદ વર્ષના છે. પણ એકનો જન્મ જાન્યુઆરીમાં થયો છે અને બીજાનો ડિસેમ્બરમાં. અગિયાર મહિનાનો તફાવત બાળપણમાં નાનો નથી હોતો. જાન્યુઆરીમાં જન્મેલું બાળક ઊંચું હશે, વજનદાર હશે અને માનસિક રીતે થોડું વધુ પરિપક્વ હશે. કોચ કે શિક્ષક તેને 'વધુ ટેલેન્ટેડ' માની લે છે. તેને વધુ તક મળે છે, સારો કોચિંગ મળે છે. પરિણામે વર્ષો પછી એ ખરેખર આગળ નીકળી જાય છે. આને સાપેક્ષ ઉંમરનો પ્રભાવ કહે છે.

કેનેડિયન મનોવૈજ્ઞાનિક રોજર બાર્ન્સલેએ ૧૯૮૦ના દાયકામાં જુનિયર આઈસ હોકી ખેલાડીઓની જન્મતારીખો તપાસી ત્યારે આ ખેલ પકડાયો હતો. પછી માલ્કમ ગ્લેડવેલે પોતાના પુસ્તક 'આઉટલાયર્સ'માં આ વાત આખી દુનિયા સામે મૂકી. પાયાની વાત એ છે કે આપણી પસંદગી પદ્ધતિ કેલેન્ડરની કટ-ઓફ તારીખ પર આધાર રાખે છે. જે બાળક સિલેક્શન વર્ષની શરૂઆતમાં જન્મે છે, તે કુદરતી રીતે મોટું હોવાને કારણે ફાયદો મેળવી જાય છે. સમાજ એને જન્મજાત પ્રતિભા માની બેસે છે, જ્યારે હકીકતમાં એ માત્ર થોડા મહિનાઓની શારીરિક લીડ હતી.

આ ભેદભાવ આખી સિસ્ટમમાં કાયમી અસમાનતા ઊભી કરે છે. શાળામાં એડમિશન લેતી વખતે જે બાળક પોતાના ક્લાસમાં સૌથી નાની વયનું હોય, તે ઘણીવાર અભ્યાસમાં પાછળ રહી જાય છે. શિક્ષકો એને ધીમું માની લે છે. ધીમે ધીમે એ બાળક ખુદ માની લે છે કે પોતે નબળું છે. આ આત્મવિશ્વાસનો કાયમી ઘા છે. બીજી તરફ, વહેલા જન્મેલાને સતત શાબાશી અને સંસાધનો મળે છે. મેરિટના નામે સિસ્ટમ માત્ર ઉંમરના તફાવતને પોષતી રહે છે.

આપણા ભારતીય શહેરી જીવન અને સ્પોર્ટ્સ એકેડમીઓમાં આ રોજ બને છે. અમદાવાદ કે મુંબઈની કોઈ પ્રાઇવેટ ક્રિકેટ એકેડમીમાં અંડર-૧૬ના ટ્રાયલ્સ ચાલે છે. કટ-ઓફ ડેટ પહેલી જૂન છે. જૂન કે જુલાઈમાં જન્મેલો છોકરો મે મહિનામાં જન્મેલા છોકરા કરતાં લગભગ એક વર્ષ મોટો છે. સિલેક્ટર પેલા ઊંચા, ઝડપી બોલિંગ કરતા છોકરાને પસંદ કરી લે છે. મે મહિનાવાળો પાછળ રહી જાય છે. રેલવેની સ્પોર્ટ્સ ક્વોટાની ભરતી હોય કે સ્કૂલની એથ્લેટિક્સ મીટ, સિસ્ટમ ક્ષમતા નથી માપતી, તારીખ માપે છે.

જેને આપણે કુદરતી પ્રતિભા કહીએ છીએ, તે ઘણીવાર કેલેન્ડરના એક યોગ્ય પાના પર જન્મી જવાનું ઇનામ હોય છે.